(მესამე ნაწილი – ლატვიის რესპუბლიკის
გამოცდილება)

ორი  ამოცანის 
ერთდროულად  შესრულება

     იმისათვის, რომ სახელმძღვანელოები „ინტერნეტის  ბავშვების” მოთხოვნილებებს  და  შესაძლებლობებს  შეესაბამებოდეს, პედაგოგებმა  და  გამომცემლებმა  მოამზადეს და  გამოუშვეს  კომპლექტი, სამუშაო  რვეული, დიდაქტიკური  მასალა, მეთოდური  დამხმარე საშუალებები  მასწავლებლებისთვის  ელექტრონულ ფორმატში (CD, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა აუდიო–ვიდეო  მასალას და ა.შ.). ეს  სამუშაო განათლების  და  მეცნიერების სამინისტროს  და მასთან არსებული ინსტიტუტების,
უნივერსიტეტების და ფონდების ეგიდით  შესრულდა.
დღესდღეობით სასკოლო საგნების უმრავლესობისთვის არსებობს  ელექტრონული მასალა, რომელიც სასწავლო პროგრამების
და ოფიციალური  სტანდარტების   შესაბამისადაა შემუშავებული, ასევე  დამატებითი ელექტრონული მასალის 276 ბლოკი,
30  მათგანი შემუშავებულია 1–3  კლასებისთვის, 53 კი – 4–6 კლასებისთვის. დამატებითი  მასალა შეიძლება დაიყოს შემდეგ თემატურ ჯგუფებად:

·        

მასალა, რომელიც მჭიდროდაა დაკავშირებული პროგრამულ
თემებთან და იმ მიზნების მიღწევაში გვეხმარება, რომლებიც  განათლების სტანდარტებშია  მითითებული;

·        

დამატებითი ინფორმაციის  შემცველი  მასალები და ამოცანები, რომლებიც   ზრდის მოსწავლეთა  შემეცნებით  გამოცდილებას;

·        

სავარჯიშოების კომპლექსი  და  ინტერაქტიული დავალებები  დამოუკიდებელი  შესწავლისთვის (ინგლისურად, რუსულად და ლატვიურად)
ინსტრუქციები  ინტერაქტიული დაფების  გამოსაყენებლად და ა.შ.

·        

გამოყენებაში  უფრო   პრაქტიკული  და  იაფი  ელექტრონული რვეულები.

  ავტორების წინაშე  ორი  ამოცანა იდგა: ელექტრონულ  რესურსებს  უნდა  დაეინტერესებინა
მოსწავლეები, უნდა  ყოფილიყო  მოქნილი და  სახალისო, უნდა დახმარებოდა მასწავლებლებსა
და მოსწავლეებს ეროვნული  სტანდარტების  მიერ  დადგენილი
შედეგების მიღწევაში. პედაგოგთა  დაკვირვების  და მოსწავლეთა ელექტრონულ  რესურსებთან  დამოკიდებულების  ანალიზის საფუძველზე  ჩვენ  წყაროები რამდენიმე ჯგუფად გავყავით:

·        

მასალები, რომლებიც მოსწავლეებს საშუალებას აძლევს წარმოაჩინონ
საკუთარი  თავი, ცოდნა, კრეატიულობა, საკუთარი  შეხედულების გამოხატვის  უნარი.

·        

მასალები, რომლის დახმარებით მოსწავლეები  თანატოლებთან კომენტირების, არგუმენტების მოყვანის საშუალებით ურთიერთობენ, ანუ დემონსტრირებას  უკეთებენ თავიანთ  უნარ–ჩვევებს;

·        

მასალები, რომლებიც ხელს უწყობენ ყურადღების, ემოციის
გამოხატვას, რომელიც მიმართულია მოსწავლეთა წახალისებისკენ; ისინი სწავლობენ  თავიანთი მიღწევების  დემონსტრირებას,   ეს  აუცილებელია  თვითშეფასების ასამაღლებლად და  საკუთარი  თავის  რწმენის  გასაძლიერებლად, რისი  უგულებელყოფაც არ შეიძლება;

·        

სავარჯიშოების შემცველი მასალები, რომლებიც  ხელს  უწყობენ  კომუნიკაციური უნარების  განვითარებას.  

                                                 „ძველმოდური”   პედაგოგები

     დაწყებითი სკოლის  მოსწავლეებს, ძირითადად  მე–2 და მე–3  კლასებისას, სთხოვეს  იმ  გაკვეთილების
დახასიათება, რომლებიც  ყველაზე 
უფრო  მოსწონთ. პასუხებში  აისახა 8  ასპექტი. აქედან  ექვსი  ნახსენებია  ყველა  პასუხში  და  ადასტურებს,
რომ  მოსწავლეებს  სახალისო დავალებები  სჭირდებათ, რომელიც  ხელს შეუწყობს ემოციურ, ინტელექტუალურ  და  სოციალურ  მოქმედებას. დავალებები  საინტერესოა როდესაც:

–       

არის  შემოქმედების საშუალება, შეიძლება  გააკეთო  რაღაც  არაჩვეულებრივი;

–       

რაღაცით  დაკავდე……. აკეთო  რაიმე  პრაქტიკული,
სასარგებლო  საქმეები;

–       

შეიძლება  ისარგებლო ინტერნეტით, მოიპოვო  საინტერესო  და  სასარგებლო  მასალები, რომლებიც  სკოლის სახელმძღვანელოებში  არ  არის;

–       

 შეიძლება  იმსჯელო საინტერესო  თემებზე, რომელიც  მოიპოვე ინტერნეტში, გაიგე  მეგობრებთან  ყოფნის დროს……

–       

მასწავლებლები  ყველაფერს მოსწავლეებთან  ერთად  აკეთებენ;

–       

შეიძლება  გახვიდე ქუჩაში, დააკვირდე  გარემოს  და  მერე  იმსჯელო ამაზე…..

   სხვა კითხვები ეხებოდა ისეთ გაკვეთილებს, რომლებიც  მოსწავლეებს არ  მოსწონთ. პასუხები არ იყო მრავალფეროვანი,
შეფასებები ოთხ ჯგუფად  გადანაწილდა:

–       

მოსაწყენი;

–       

 როდესაც  უნდა  ვაკეთოთ  ერთი და იგივე  დღიდან  დღემდე და ვერაფრით  ვერ  ვკავდებით;

–       

როდესაც მასწავლებელი  დიდხანს  ლაპარაკობს და მე  ვერ  მივყვები მის  აზრს  და  ვერ  ვიგებ,  რის  თქმა  სურს…..  მაშინ  ვიწყებ  ლაპარაკს;

–       

როდესაც მასწავლებელი არ ითვალისწინებს ჩემს
შეხედულებებს…… არ  მენდობიან  ან  ამბობენ,
რომ  არასწორად  ვპასუხობ კითხვას……

    23 წლის წინ, 1991 წელს, ჩვენ იგივე კითხვები დავუსვით მე–5 კლასის მოსწავლეებს  სტოკჰოლმში. პასუხები ძალიან ჰგავდა ლატვიელი ბავშვების
20 წლის წინანდელ პასუხებს: მოსწავლეებმა ერთი და იგივე რამ მოიწონეს და დაიწუნეს.
ფაქტია, რომ    ლატვიელ ბავშვებსაც იმის კეთება
უნდათ, რაც  მოსწონთ: სურთ სასარგებლო და სასიამოვნო  გაკვეთილებში მონაწილეობა.

    დღესდღეობით მთავარი  განმასხვავებელი  ტექნოლოგიებია: 20  წლის  წინ  ბავშვები არ  იცნობდნენ  კომპიუტერებს და  ინტერნეტს. ახლა პირიქით, ისინი  ცხოვრობენ აიფონების,
კომპიუტერების, ინტერნეტის სამყაროში. მოიხმარენ ვიკიპედიას, აქვთ  ბლოგები, ჩეთის  საშუალებით ურთიერთობენ თანატოლებთან, ქმნიან  ვიდეოებს და წერენ მუსიკას. მათ მოსწონთ იყვნენ  დაკავებულები და  ამიტომ  სკოლის დავალებებმა საშუალება უნდა მისცეთ პროდუქტიულად
იმუშაონ და  განვითარდნენ.

     ერთმა მოსწავლემ თქვა: „არ მომწონს ძველმოდური
მასწავლებლები. ისინი  გვეუბნებიან: „გადავშალოთ 
წიგნები”, „წაიკითხეთ  აბზაცი….”,
„მოყევი, რაც  წაიკითხე”, „არ  იხმაურო”…..”.

    მულტიმედიის  თანამედროვე საშუალებები  გვთავაზობენ  ახალ  კომუნიკაციურ  პრაქტიკას, რომელიც უკვე  დაწყებით კლასებში მოითხოვს  მრავალმხრივ  განვითარებას.

მასწავლებლები
საკუთარ  თავს  მოსწავლეების ადგილას  აყენებენ

      კვლევის დროს  მასწავლებლებს  ასეთი  კითხვა  დაუსვეს: „როგორ  გგონიათ, რა აზრის  არიან  თქვენზე მოსწავლეები  და  როგორ  გაფასებენ  თქვენ?” რასაკვირველია  არავის უპასუხია  „ძველმოდურად” მთვლიან  ან  სულერთია,  რას  ფიქრობენ ჩემზეო. ისინი  აღიარებენ, რომ  პირველკლასელებიც  კი  აფასებენ  რამდენად პატიოსნები, კომპეტენტურები  და  კეთილები არიან  მათი  მასწავლებლები.

     დასახელებული თვისებები მასწავლებლებს ეხმარებათ
არა მარტო მოსწავლეებთან  ურთიერთობაში, არამედ
მოსწავლის როლის მორგებაშიც.
შესაბამისად პედაგოგის მოსწავლესთან და მოსწავლის პედაგოგთან ურთიერთობა უნდა განვიხილოთ,
როგორც კარგი საფუძველი  თანამშრომლობის  პროცესში, რომლის  დროსაც არსებობს   საკუთარი შეხედულებების ურთიერთ გაცვლა–გამოცვლის
და სხვადასხვა თემების განხილვის შესაძლებლობა.

      მასწავლებელი არაა ცოდნის ერთადერთი წყარო მოსწავლისთვის
და დაბალი  კლასების მოსწავლეებსაც კი არ აქვთ
მოლოდინი, რომ ყველა მასწავლებელი  ერთნაირი
იქნება. ბავშვებს ურჩევნიათ მასწავლებლებთან თავიანთ  შეხედულებებზე   და ინტერესებზე იმსჯელონ; მათ უყვართ მოსმენა და
უნდათ, რომ  მათაც  მოუსმინონ.

        ლატვიაში  პედაგოგთა მომზადების  საგანმანათლებლო  პროგრამები სულ უფრო  უმჯობესდება. მთავარი  კითხვაა –  შეძლებს თუ არა  ეს  პროგრამები  ხელი  შეუწყოს  მათი  შემდგომი
პროფესიული აზროვნების განვითარებას, რომელიც თანამედროვე  მოსწავლის მოთხოვნებს შეესაბამება.
ყველაზე რთულია ინსტიტუტის ახალი  კურსდამთავრებულების
შეფასება, რომელთაც ჯერ არ დაუწყიათ მუშაობა. ამის  გამო  პროგრამები  მუშავდება იმის  გათვალისწინებით,  რომ  ის
ადაპტირებული იყოს სტუდენტების შესაძლებლობების მიხედვით. ინსტიტუტები ცდილობენ სტუდენტებში
„მობილური აზროვნების” განვითარებას, რომელიც გულისხმობს,  როგორ  გვესმის  ჩვენ  მობილობა  და  რა  სახის  მონაწილეობას  ვიღებთ მის  განვითარებაში.

      ცვლილებები, რომელიც  ევროპულ პედაგოგიურ  განათლების  სისტემაში ხდება, თავის  თავში  მოიცავს საგანმანათლებლო  პროგრამების  დიფერენციაციას, რომელიც  აგებულია უწყვეტი სწავლების პრინციპზე, თანაბარ
ხელმისაწვდომობაზე, ახალი  საინფორმაციო  ტექნოლოგიების გამოყენებით დაინტერესებული  პირების მჭიდრო  თანამშრომლობაზე, შეფასებასა და მონიტორინგზე. სულ ცოტა ხნის წინ  პედაგოგიური განათლების სფეროში ხაზი გაუსვეს სამეცნიერო–პედაგოგიური
კვლევების მნიშვნელობას და მომავალ მასწავლებლებში ანალიტიკური უნარ–ჩვევების  განვითარებას, ასევე  კვლევითი სასწავლო  პროცესის   ორგანიზების ცოდნას.

                                         დისკუსია:  შეხვედრა „მომავალ  შოკთან”

         დღესდღეობით ინოვაციები ინერგება ყველა სფეროში,
მათ შორის  სკოლამდელი  და  სკოლის  ასაკის ბავშვების  განათლების სფეროშიც. მოვიფიქრეთ ტერმინი  „მომავლის შოკი”, იმისათვის, რომ აღვწეროთ იმ დამანგრეველი
სტრესის  ზემოქმედება, რომლის  დარტყმის ქვეშაც  ვაყენებთ  მათ, ვისაც თავზე  ვახვევთ  ძალიან მნიშვნელოვანი ცვლილებების გატარებას  დროის განსაკუთრებულად მოკლე  პერიოდში”. ლატვიის  განათლების სისტემა  განიცდის  „მომავლის შოკს”.

      მასწავლებლისა და საერთო სასკოლო  მუშაობა  რეგულირდება გრძელვადიანი  ნორმატიული აქტებით, რის
გამოც პროგრამები ჩამორჩებიან  სოციალურ  პროგრამებს, გარკვეულწილად ისინი ძველდებიან ხოლმე
უკვე შემუშავების და დამტკიცების  პროცესში.
ყველა სოციალურ სფეროს  სჭირდება ადამიანები,
რომლებმაც  მხარი  უნდა აუბან მუდმივად ცვალებად რეალობას; თეორეტიკოსები
და პრაქტიკოსები  ეძებენ გონივრულ და სათანადო
მეთოდებს, თუ  როგორ  მოახდინონ რეაგირება  საზოგადოების დაკვეთაზე.

    პორტუგალიელი კოლეგების კვლევებმა გვიჩვენეს,
რომ ინტეგრირებული და  კვლევითი  გაკვეთილების ჩატარება  მოითხოვს  სკოლის სისტემის  ცვლილებებს, საგნობრივი მიდგომის
საზღვრებიდან გასვლას, მშობლების და საზოგადოების ჩართულობას, სწავლების  უფრო  ფართო  გაგებას.

    დამტკიცებულია, რომ სწავლების ასეთი პროცესი თავის
თავში მოიცავს  კონტექსტურ–ორიენტირებულ  საგანმანათლებლო  ტექნოლოგიებს, რომლის  დროსაც მოსწავლეს შეუძლია დაასახელოს, რისი მიღწევაც უნდა, მიიღოს სათანადო გადაწყვეტილებები
და აიღოს თავის თავზე  პასუხისმგებლობა, გვერდიდან
უყუროს და შეაფასოს თავისი ქმედებები და მიიღოს საბოლოო პროდუქტი.

       ეს იდეები ახალი არაა, მათი ნიშნები მოიძებნება
დიუის (აშშ), უშინსკის (რუსეთი), კლაფკის (გერმანია), პეტერსონის (ლატვია) და  სხვა  მრავალი  ცნობილი ფსიქოლოგის  და პედაგოგის ნაშრომებში.(რედატორის შენიშვნა: საქართველოს კონტექსტში
იხილეთ ი. გოგებაშვილის, ი. ჭავჭავაძის, დიმიტრი უზნეძის და წმ. გაბრიელ (ქიქოძის)
წერილები განათლებაზე). გამოსავალია უფრო შესაფერისი პედაგოგიური  გადაწყვეტილებების მოძებნა სოციალური  პროცესების მუდმივი  ცვლილებების  პირობებში.

      ლატვიაში ზემოთხსენებული  გამოცდილების  გამოყენება დაემთხვა  მსოფლიო  ეკონომიკურ და  ფინანსურ  კრიზისს, რამაც სასკოლო სისტემის ერთბაშად ცვლილების  აუცილებლობა დააყენა. სკოლის  ხელმისაწვდომობის  შესანარჩუნებლად  დასახლებულ რეგიონებში დაიწყო პროექტი „შესაძლებლობების
გაფართოება  სკოლებისთვის”, რომლის დროსაც მოხდა
სკოლების რეორგანიზაცია  მრავალფუნქციურ საზოგადოებრივ  ცენტრებად. სათემო სკოლის იდეამ გამოავლინა  მობილური აზროვნების აუცილებლობა, ადგილობრივი მოსახლეობის
მოთხოვნების  უფრო ღრმა შესწავლა და სკოლის
მუშაობის ახალი ფორმების განვითარება.

     თვითონ პროექტი ყველა ასაკის ადამიანებისთვის,რომლებიც სხვადასხვა ღონისძიებაში
მონაწილეობდნენ, ახალი
ცოდნის და გამოცდილების მიღების წყაროდ იქცა. განმტკიცდა ურთიერთობა მოსწავლეებს, მასწავლებლებსა
და მშობლებს შორის.

    გუნდურად მომუშავე  დაწყებით კლასებში იმ ამოცანების
გადაწყვეტის  პრაქტიკამ, რომელიც მიახლოებულია
რეალობასთან, დაასაბუთა თავისი მიზანმიმართულობა. კვლევამ კიდევ ერთი ფენომენი გამოავლინა:
ასეთ გაკვეთილებზე თვითონ  მასწავლებლები აწყდებიან  სწავლების პრობლემებს. ესე  იგი,  მათ   სპეციალური  მომზადება ესაჭიროებათ.

    ყველა ჩამოთვლილი ცვლილება  ხელს  უწყობს  გაკვეთილის და  მთლიანად  სასკოლო სისტემის  კონცეფციის  ხელახალ გააზრებას.  სპენსერ  კაგანის იდეის  თანახმად,  „XXIს.–ის
განათლების  სფეროს  პრობლემების გადაწყვეტას  XXს. მეთოდებით ცდილობენ. ეს არ მუშაობს. ვცდილობთჩვენი მეთოდები შეესაბამებოდეს თანამედროვე მოსწავლისა და საზოგადოების მოთხოვნებს ისეთი სისტემის
გამოყენებით, რომელსაც არ შეუძლია  დღევანდელი  მოთხოვნების დაკმაყოფილება  ….. ჩვენ 
ვერ  მოვამზადებთ  მოსწავლეებს 
დამოუკიდებელი  მუშაობისთვის მხოლოდ  ერთი  ან  ორი  წლის  განმავლობაში 
გუნდური  მუშაობის  სწავლებით. პრობლემა  არის  გაკვეთილი,
როგორც  ასეთი. სანამ  ჩვენ  მიგვაჩნია,
რომ გაკვეთილის  კონცეფცია ხელშეუხებელია, ასე  ვიდგებით 
ერთ  ადგილზე…..”

     შესაძლებელია ეს ციტატა შეიცავს რჩევას, როგორ
განვახორციელოთ  წარმატებულად  ცვლილებები განათლების  სფეროში. ბევრ ქვეყანაში
მასწავლებლები  ყველაფერს აკეთებენ ცვლილებებისსაკუთარი გზით განსახორციელებლად
და  წარმატებას აღწევენ, მაგრამ  მათ  კოლეგებს  იშვიათად შეუძლიათ  გადაიღონ  მათი  მეთოდები.

     დაბოლოს, თუ დავუბრუნდებით სტატიის სათაურს
„ბავშვის შემეცნების  საფუძვლები”, ვფიქრობთ  ხაზი  გავუსვათ  იმას, რომ XXIს.–ის სწავლება  უნდა  გახდეს მაქსიმალურად  მიახლოებული  რეალურ ცხოვრებასთან, როგორც  ეს იყო  თავის  დროზე.
თავი უნდა დავანებოთ ისეთ სკოლას,
სადაც სწავლა დინებაზეა მიშვებული. ბავშვებს უნდათ სწავლა, მაგრამ არა მტვერდადებული
ან ლამაზად ილუსტრირებული სახელმძღვანელოებით, – მათ  სურთ  ცოდნა  მიიღონ გარე სამყაროდან – ინტერნეტიდან,
თანატოლებისგან  და  მასწავლებლებისგან, რომლებსაც  უნდა ეყოთ სიმამაცე მოსწავლეებთან გახსნილად ცოცხლად საურთიერთობოდ. ამ შემთხვევაში სახელმძღვანელოებიც  სასარგებლო გახდება.    

                     თარგმანი და რედაქტირება – კახა ჟღენტი 

1.   

Источники познаний ребенка:
есть ли среди них учебник? Жогла И., Туна А.2014. ПРОБЛЕМЫ
СОВРЕМЕННОГО ОБРАЗОВАНИЯ. № 4-2014

1.      

„განათლების და მეცნიერების რეფორმა საქართველოში”.2008-05-22  https://www.mes.gov.ge/old/index.php?module=publication&page=detals&id=91

2.      

„განათლების რეფორმის ხუთი წელი” ს. ჯანაშია. https://www.tabula.ge/ge/story/52869-ganatlebis-reformis-xuti-tseli.1 აგვისტო, 2010

 პოეზია, გარდა იმისა, რომ მეტყველების ფაქტად რჩება, იგი, ამავე დროს, მის საზღვრებს გარეთაც იჭრება… ენის სტიქიის მოძრაობაში ჩაფლული, მისი ნაწილაკების გადაადგილებით გართული პოეტი ან თვითონ ირჩევს სიტყვებს, ან სიტყვები ირჩევენ პოეტს.

ოქტავიო პასი

ენაში არსებული ნებისმიერი სიტყვა პოეტურ მეტყველებაში შეიძლება იქცეს იმგვარ მეტაფორებად, რომელთა სრულად აღწერა შეუძლებელი იქნება. ,,მწერალი ამრავლებს მნიშვნელობებს და ტოვებს მათ დაუმთავრებელს და ღიას. ენის მეშვეობით ის ქმნის აღმნიშვნელებით გაჯერებულ სამყაროს და ვერასოდეს ვერ იღებს საბოლოო აღსანიშნს (ლოტმანი).

თავის დროზე ხლებნიკოვმა კრუჩენიხთან ერთად წამოაყენა თეზისი, რომლის თანახმადაც, მხატვრული ნაწარმოები შეიძლებოდა, რომ მხოლოდ ერთი სიტყვისგან შემდგარიყო. მათი აზრით, ეს იყო არა მხოლოდ ავანგარდული პროექტი, არამედ თავად სიტყვის სახეობრივი ბუნების ლინგვისტურად განპირობებული რეკონსტრუქცია. თავად სიტყვა უკვე პატარა ნაწარმოებია, – აცხადებდნენ ისინი. ამაზე მიუთითებს მიხეილ ეპშტეინი, როცა წერს: აფორიზმი ითვლება ყველაზე მცირე ლიტერატურულ ჟანრად, – ერთ წინადადებაშია აზრი შეკუმშული… მაგრამ არსებობს კიდევ უფრო მცირე ჟანრი – მხოლოდ სიტყვა. სწორედ სიტყვა წარმოდგება, როგორც დასრულებული ნაწარმოები, როგორც სიტყვაშემოქმედების დამოუკიდებელი რეზულტატი. ეპშტეინი ხაზს უსვამს სიტყვას არა როგორც ენის ერთეულს და ენათმეცნიერების საგანს, არამედ როგორც ლიტერატურულ ჟანრს, რომელშიც არის პლასტიკა, იდეა, სახე, თამაში, კოლიზია და სიუჟეტი. ერთსიტყვიანობა – ერთი სიტყვის ხელოვნება, რომელიც თავის თავში მოიცავს ახალ იდეას ან სურათს, – მაქსიმუმი აზრი მინიმუმ ენობრივ ერთეულში!

მე გავაგრძელებდი ეპშტეინის აზრს და დავამატებდი, რომ ამგვარ ,,ლიტერატურულ ჟანრად” და დამოუკიდებელ მხატვრულ ნაწარმოებად სიტყვა შეიძლება იქცეს, ამავე დროს, სხვა სიტყვებთან ურთიერთობის შედეგად. ენის ბუნებაში ჩადებული მეტაფორულობა მხატვრულ სააზროვნო სივრცეში კიდევ უფრო აქტუალიზდება და ამოუწურავ ქმნადობას გვთავაზობს. „ყოველი სიტყვა უამრავ პოტენციურ მნიშვნელობას შეიცავს. როცა სიტყვა სიტყვებს უკავშირდება და იქმნება ფრაზა, იმ მრავალ მნიშვნელობათაგან ერთ–ერთი აქტიურდება და მთავარ მნიშვნელობად იქცევა” (ოქტავიო პასი). ენაში დევს მნიშვნელობადქმნადობის იმგვარი პოტენციალი, რომელიც პრაქტიკულად ამოუწურავია.

ცალკეულ ავტორთა პოეტურ შემოქმედებაში გამოიყოფა ისეთი „სიტყვა–ნაწარმოებები”, „სიტყვა–კონცეპტები”, რომელთა გარშემო შეიძლება გადაეწყოს პოეტის ენობრივი სამყარო. იმისათვის, რომ ამგვარი სიტყვა–კონცეპტები, სემანტემები, გამოვლინდეს, საჭიროა:

ა) ტექსტში სემანტემის გამოყენების მაღალი სიხშირე, მარკირება;

ბ) აღნიშნული სემანტემის მეტაფორულობის მაღალი ხარისხი, რაც გამოიხატება ახალ მნიშვნელობათა წარმოქმნაში;

გ) პოეტის შემოქმედების კონცეპტი თავისი ფუნქციონირებით ტექსტში გამოხატავს ავტორის იდეას.

ჩვენი კვლევის ობიექტს ამ მიმართულებით წარმოადგენდა ანა კალანდაძის პოეზია. პოეტური ნაწარმოებში არის ისეთი სიმბოლოები, რომლებიც ითხოვენ ინტერპრეტაციას თავად ავტორისათვის (მამარდაშვილი ).

კვლევის შედეგად პოეტის შემოქმედებაში გამოიკვეთა სიტყვა–კონცეპტი ,,ვარსკვლავი”.

შეიძლება ითქვას, რომ სემანტემა ,,ვარსკვლავი” მეტ-ნაკლები სიხშირით თითქმის ყველა პოეტის შემოქმედებაში გვხვდება, მაგრამ ანა კალანდაძის ,,ვარსკვლავი” ნამდვილად განსაკუთრებულია. რატომ მაინცდამაინც ეს სიტყვა? კითხვაზე პასუხი მარტივია და პოეტის ინდივიდუალობიდან მომდინარეობს. როგორც ჩანს, ამ სიტყვით გამოხატული აზრი ყველაზე მეტად ენათესავება პოეტის სულს. სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობიდან დაწყებული მის ყველაზე უფრო დაუსაზღვრავ მნიშვნელობამდე, თითქმის ყველაფერს თავი მოუყრია ანა კალანდაძის შემოქმედებაში. ოთარ ჭილაძისა არ იყოს:

და არა მხოლოდ…

ვფიქრობ, ვარსკვლავებთან დაკავშირებული სულისკვეთება და პოეტის შემოქმედების არსი კარგად გამოიხატა ანას შემდეგ სტრიქონებში:

რა აზრია გამოთქმული სტრიქონში: „ვარ მარად ვარსკვლავთა მჭვრეტელი”? რა თქმა უნდა, ეს არ არის მხოლოდ პირდაპირი მნიშვნელობა – რომ წარმოვიდგინოთ, პოეტი როგორ აჩერებია ღამეულ ვარსკვლავებიან ცას. პასუხი ამავე სტრიქონებშია: სინათლე! არ შევცდებით, თუ ვიტყვით, რომ რომ ანა კალანდაძე სინათლის პოეტია, რაც სწორედ ,,ვარსკვლავთმჭვრეტელობაში” და იმათებრ ,,ცეცხლით ავსებაში” მეტაფორულად გამოხატა ავტორმა. რატომ დაუნათესავდა პოეტის სული ვარსვლავს? იმ თვისებების გამო, რომელსაც ვარსკვლავი ატარებს – სიშორე, სინათლე, იდუმალება, სიჩუმე…

ტომას სტრენზ ელიოტი ერთ ესეში წერს: „რა სიტყვებიც უნდა გამოიყენოს მწერალმა, რამდენადაც შესაძლებელია, სარგებლობს ამ სიტყვათა ისტორიის ცოდნით, იმის ცოდნით, თუ როგორ გამოუყენებიათ ეს სიტყვები. ამგვარი ცოდნა ეხმარება მის ამოცანას, მიანიჭოს სიტყვას ახალი სიცოცხლე და ენას კი ახალი იდიომი შეჰმატოს. არსებითი ტრადიცია ასეთია: მიწვდე, რამდენადაც შესაძლებელია, მთელს მნიშვნელობას ენის ისტორიისა, რაც სიტყვის მიღმაა“.

ასეთ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია სიტყვის სახარებისეული გაგებაც. „როცა იესო დაიბადა იუდეის ბეთლემში, მეფე ჰეროდეს დღეებში, იერუსალიმში მოვიდნენ ვარსკვლავთმრიცხველნი აღმოსავლეთიდან და თქვეს: სად არის, იუდეველთა მეფე რომ დაიბადა? ვინაიდან ვიხილეთ მისი ვარსკვლავი აღმოსავლეთში და მოვედით, რათა თაყვანი ვცეთ მას“ (მათე, 2.1; 2.2); აგრეთვე: „მათ მოუსმინეს რა მეფეს, წავიდნენ. და აი, ვარსკვლავი, რომელიც მათ აღმოსავლეთში იხილეს, წინ უძღოდა მათ, ვიდრე მივიდოდა და გაჩერდებოდა იმ ადგილზე, სადაც ყრმა იყო (მათე, 2.9). ამ მნიშვნელობიდან გამომდინარე, არსებობს ისეთი იდიომები, როგორებიცაა: ბედის ვარსკვლავი, ვარსკვლავი აენთო (ადამიანი დაიბადა), ვარსკვლავი ჩაქრა (ადამიანი მოკვდა)…“

ვარსკვლავი ანასთვის აგრეთვე უფლის მაცნეა:

ბედის ვარსკვლავის მნიშვნელობით არის გამოყენებული სემანტემა ვარსკვლავი შემდეგ კონტექსტებში:

ანდა:

არამხოლოდ ადამიანს, ქვეყანასაც თავისი ბედის ვარსკვლავი დაჰყვება:

ბიბლიაში ვკითხულობთ: „თქვა ღმერთმა: იყოს მნათობები ცის მყარზე დღისა და ღამის გასაყრელად, დროჟამის აღმნიშვნელად… დასხა ისინი ღმერთმა ცის მყარზე, რომ გაენათებინა მიწა, გაეყარათ ნათელი და ბნელი…“სიბნელე–სინათლის, კეთილისა და ბოროტის კონტრასტულობას ისევ ვარსკვლავებით (ბიბლიური მნიშვნელობით) წარმოადგენს პოეტი:

ან:

ადამიანი–ვარსკვლავი ასევე არ არის უცხო მნიშვნელობა და მეტაფორულობა და ანას პოეზიაში ამ მნიშვნელობასაც ვხვდებით. რჩეული ადამიანი ,,შუქურვარსკვლავია” და მისი გარდაცვალებისას პოეტი იტყვის: „ცას მოსწყდა შუქურვარსკვლავი”, პატრიოტ ჯარისკაცებს კი ვარსკვლავებს ადარებს: „მიდიხართ მტვრიანი, მტვრიანი ჩექმებით და ვარსკვლავებივით ბრწყინავთ”.

9 აპრილს დაღუპულები უფლის ვარსკვლავებია:

შეიძლება აქ გაგვახსენდეს ოთარაანთ ქვრივის გიორგი, რომელიც სატრფოს მიმართავს: „სად შენ და სად – მე… სად მოგწვდებოდი ცაში ვარსკვლავს…“ (ადამიანი–ვარსკვლავი).

ბუნებრივია, რომ ვარსკვლავი სიწმინდესთან, ბრწყინვალებასთან ასოცირდება პოეტისათვის, ამიტომ ჩნდება ამგვარი სახეები:

_______________________________

_______________________________

_______________________________

პოეტური მეტყველება არსებითად დიალოგია, როგორი მონოლოგური ფორმითაც არ უნდა იყოს გამოხატული. პოეტი ყოველთვის ვიღაცას (რაღაცას) მიმართავს, ელაპარაკება. სხვაგვარად საერთოდ შეუძლებელი იქნებოდა გამოხატვა. „ენა ერთმანეთთან აკავშირებს სამ ელემენტს: „მე”, „შენ” და „ის”, ანუ საგანი. ვიღაცა ვიღაცას რაღაცაზე ესაუბრება“ (პოლ ვალერი).

მიმართვის ობიექტი პოეზიაში შეიძლება უსულო იყოს, ამას არცა აქვს არსებითი მნიშვნელობა არც პოეტისათვის და არც პოეზიისათვის. ანა კალანდაძეს ხშირად აქვს დიალოგი ვარსკვლავებთან.

_______________________________

იდენტიფიკაცია ვარსკვლავთან ნიშნეულია ანას პოეზიისათვის. ბრწყინვა, ანთება, ჩაქრობა – ეს ის ლექსიკაა, რომელიც ვარსკვლავთან უშუალო კავშირშია, მისი მახასიათებელია. რაკი ჩვენ აღმოვაჩინეთ პოეტის იდენტობა მნათობთან, შესაბამისად, ვარსკვლავის ლექსიკა ბუნებრივად გადადის პოეტზე, ამიტომ ის ამბობს:

ეჭვი არ არის, რომ ამ შემთხვევაში ,,პოეტი–ვარსკვლავი” ლაპარაკობს. პოეტის იდენტიფიკაცია ვარსკვლავების ჩუმ სამყაროსთან კარგად გამოიხატა შემდეგ სტრიქონებში:

თუ ცა ვარსკვლავებით თვალს დახუჭავს, იხუჭება პოეტის გულის თვალიც და ეს იდენტიფიკაციის კიდევ ერთი მშვენიერი დასტურია:

ზოგჯერ ცხოვრებისაგან განრიდების მოსურნე პოეტი ვარსკვლავად ყოფნას ესწრაფვის, რადგან ყოფიერება სავსეა ცრუ და ამაო ხმებით, რაც ახშობს და თრგუნავს ლირიკულ მეს. ვარსკვლავივით შორს ყოფნა – იდენტიფიკაციის შემდეგი საფეხურია:

პოეტის იდენტიფიკაცია ვარსკვლავთან ისევ ანა კალანდაძის სტრიქონებით უნდა ავხსნათ. კითხვაზე: რატომ ვარსკვლავებთან? ანას პასუხი ასეთია:

ამ ლექსში ანას წინაპრის – ნიკოლოზ ბარათაშვილის სტრიქონებიც ხმიანდება: ,,მხოლოდ ვარსკვლავთა, თანამავალთა, ვამცნო გულისა მე საიდუმლო…”; ვარსკვლავი ყოველთვის ,,თანამავალია”, სადაც მიდიხარ, მოგყვება, სწორედ ამიტომ ის არის ავთანდილის მეგობარიც, სატრფოს მოშორებული, მნათობებს რომ ესაუბრება.

სხვათა შორის, აქვე უნდა აღვნიშნოთ, ავთანდილისა და ანა კალანდაძის ლირიკული გმირის სულიერი ნათესაობა, როცა ისინი მნათობებს მიმართავენ სულის სანუგეშოდ. ავთანდილი მიმართავს ზუალს:

ანა კალანდაძე მიმართავს ზუალს:

ამ ორ ტექსტს შორის საერთო მწუხარებაა, განსხვავებული ენობრივი ფორმებით გამოხატული, მაგრამ ერთი სათქმელი. ამ სათქმელს ზუალი განაპირობებს. ახლა სხვა მნათობისადმი მიმართვაც ვნახოთ:

ანა კალანდაძე:

ავთანდილი ასპიროზს მიმართავს:

ანა კალანდაძე:

ამ უნებური ანალოგიით ჩვენ ვადასტურებთ შემოქმედი სულების კავშირს მნათობებთან. ისინი სხვადასხვა დროში და განსხვავებულ სიტუაციებში მიემართებიან ციურ სხეულებს, მაგრამ ფაქტია, რომ „თვალი ცისკენ უჭირავთ” –პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობითაც. ამგვარ ტექსტებში მინიმუმ ორმაგი კოდირებაა, ერთი ფიზიკური სამყაროსათვის, ხოლო მეორე – მიღმური სამყაროსათვის დანიშნული.

კითხვები, რომლებიც კვლევისას მიჩნდება და რომელზედაც პასუხებს ვპოულობ, უეცრად აღმოჩნდება, რომ ანა კალანდაძე რომელიმე ლექსით მიდასტურებს, ასე მოხდა ამჯერადაც პოეტის შემდეგი სტრიქონებით:

თუ ჩავთვლით, რომ პატარა მწყემსი ზოგადად მაძიებელი ადამიანის სიმბოლოა, გაბრწყინებული ვარსკვლავები ადასტურებენ, რომ უფალს ესმის მისი…

მიუღწეველი (ანუ უფალი) ვარსკვლავის ბუნებისაა (ანდა, პირიქით), ბრწყინვალეა, ამიტომ: „გამომიბრწყინდი, მიუღწეველო, აწ უცნაური მექმენ საცნაურ…“ – წერს პოეტი და ამ გამობრწყინებაში ჭეშმარიტების გაელვებას გულისხმობს.

რა თქმა უნდა, ვარსკვლავის პირდაპირი მნიშვნელობით გამოყენება შესაბამის განცდათა გადმოსაცემად ბუნებრივია ანასთვის.

ან:

სატრფოს კი ისე აღარ ელის პოეტი, როგორც ხავერდოვანი ღამის წყვდიადი ვარსკვლავს:

ნამიანი ბალახიც კი ავტორისთვის „ვარსკვლავების ლაღი ბიბინია”… და ასე შემდეგ… ვფიქრობთ, სრულად ვერ შევძელით წარმოგვედგინა ყველა ის კონოტაციური მნიშვნელობა, რომელსაც ვარსკვლავი აჩენს ანას პოეზიაში.

„სიტყვა“, როგორც რეალობა, განუყოფელია მთქმელისაგან, იმისგან, ვისთვისაც ეს მეტყველებაა დანიშნული და აგრეთვე იმ სიტუაციისაგან, რომელშიც ეს სიტყვა წარმოითქმის (გასეტი). რა თქმა უნდა, სხვაგვარად სიტყვა მხოლოდ აბსტრაქციაა.

ასეთივე აბსტარაქციაა სიტყვა ,,ვარსკვლავი”, რომლის სალექსიკონო მნიშვნელობაა – ცის სხეული, რომელიც საკუთარი შუქით ნათობს; შორი მანძილის გამო ვარსკვლავი ცის კამარაზე ჩანს, როგორც ყოველმხრივ სწორხაზოვნად სხივების გამომცემი მნათობი წერტილი (ქეგლ–ი, 1955: 30).

ქართულ სალიტერატურო ენაში ლექსემა „ვარსკვლავმა” მყარი შესიტყვებებიც წარმოშვა, ასეთებია: კუდიანი ვარსკვლავი (კომეტა), ვარსკვლავი მოწყდა (მეტეორმა გაიელვა), მოწყვეტილი ვარსკვლავი (მეტეორი), ცით მოწყვეტილი ვარსკვლავი (ძალიან ლამაზი), ვარსკვლავებს ეპოტინება (მიუწვდომლისკენ მიისწრაფვის), ვარსკვლავებს ეთამაშება (ლამაზია), ბედის ვარსკვლავი, ბედნიერ ვარსკვლავზე დაბადებული… გადატანითი მნიშვნელობით ვარსკვლავი აღნიშნავს აგრეთვე ბედს, განგებას, მიზანს. (მაგ.: „ჩვენ უნდა ვსდიოთ ახლა სხვა ვარსკვლავს…” (ილია).

როგორც დავინახეთ, სიტყვა „ვარსკვლავს” ენის სისტემაში საკმაო პოტენცია მოეპოვება იმისათვის, რომ გააგრძელოს „მნიშვნელობათქმნადობის” პროცესი პოეტურ მეტყველებაში…

ანა კალანდაძის პოეტური ტექსტების მიხედვით, სიტყვა „ვარსკვლავის” საბოლოო აზრი უფლისკენ მიდის, ვარსკვლავი უფლის ერთ–ერთი ეპითეტია, საბოლოო აღსანიშნი ღმერთია, რომელიც თავად დაუსაზღვრავია და დაუსაზღვრავია ის სემანტემაც, რომელიც მისი აღმნიშვნელი ხდება. ამ კონტექსტში ჩვენთვის საინტერესოა შუასაუკუნეების ხედვა. შუასაუკუნეების სიმბოლიზმის კოსმოლოგიური უნივერსალიზმი დაკავშირებულია „უკანასკნელი“ აღსანიშნის გაგებასთან. წმინდა ავგუსტინესთან რეალურად ყოველ საგანს შეუძლია აღნიშნოს მეორე საგანი, ანუ გამოვიდეს აღმნიშვნელის როლში… ამ პერსპექტივაში ერთადერთი საგანი, რომელიც არ შეიძლება აღსანიშნის როლში გამოვიდეს, არის ღმერთი. გარკვეული აზრით, აქ გათანაბრებულია „რეფერენტის“ სემიოტიკური გაგება და „პირველმიზეზის“ მეტაფიზიკური გაგება.

სიგნიფიკაციური დამოკიდებულების საბოლოო პოლუსებია: ღმერთი – სიტყვა: „სუფთა აღსანიშნი” და „სუფთა აღმნიშვნელი“, სადაც მატერიალურობა ფიქსირებულია სიტყვის პოლუსზე, ხოლო სპირიტუალობა – რეფერენტის პოლუსზე.

სიტყვის მთავარი აზრი, იდეა ყოველთვის შენიღბულია ღია ტექსტით, ანუ იმ ტექსტით, რომელიც უშუალოდ არის ჩვენ წინაშე. მეტაფორულობა ზოგადად შეიძლება განვიხილოთ, როგორც გარეგან მეტყველებაში ტექსტის, სიტყვის შინაგანი აზრის გამოვლენის ფაქტი. თავისთავად მეტაფორა უკვე შენიღბული აზრია. მეტაფორულად ეს აზრი შეიძლება ასე წარმოვადგინოთ: ზღვა (ან ოკეანე), რომელიც თავის თავში აერთიანებს ზედაპირს და სიღრმეს (ზედაპირი–ღია ტექსტია, ხოლო სიღრმე–დაფარული ტექსტი, ქვეტექსტი), როგორ შეიძლება სიღრმის გამოკვლევა? სიღრმეში ჩასვლით ან ზედაპირზე ამოტივტივებული რაიმე ნიშნის ახსნით. ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ ზედაპირზე ამოტივტივებული საგანი – ეს ღია ტექსტში ქვეტექსტიდან (სიღრმიდან) ,,შემოჭრილი” ტროპებია, რომელთა ახსნით და ანალიზით ვშიფრავთ სიღრმეს, ანუ აზრს, იდეას. სიღრმის გამოკვლევა სიღრმეში ჩასვლითაც შეიძლება – მაგრამ ამ შემთხვევაში ენა წყვეტს არსებობას იდუმალში გადასვლის გამო.

როგორც ვნახეთ, ანა კალანდაძის პოეზიაში საინტერესოდ წარმოჩნდა „ვარსკვლავების პოეტიკა”. ფეშენკო წერს: „თუ დავუშვებთ, რომ სემიოტიკას აქვს თავისი განვითარების სიუჟეტი, მაშინ ამ განვითარების კულმინაცია ის წერტილია, რომელშიც სემიოტიკა ხვდება პოეტიკას“ (ფეშენკო ).

მაშ, რაზე გადის გზა აზრიდან სიტყვისკენ და, პირიქით, სიტყვიდან აზრისკენ? ამაზე ვიგოტსკი გვიპასუხებდა: „…აზრი არ ემთხვევა არათუ სიტყვებს, არამედ არც მათ მნიშვნელობებს, რომლებითაც ის გამოითქმება. გზა აზრიდან სიტყვისკენ მნიშვნელობაზე გადის. ჩვენს მეტყველებაში ყოველთვის არის დაფარული ქვეტექსტი. ამ წინააღმდეგობის დასაძლევად იქმნება ახალი გზა აზრიდან სიტყვისკენ სიტყვათა ახალი მნიშვნელობების გავლით” (ვიგოტსკი 1999: 33). სწორედ ასეთ ახალ მნიშვნელობებს გვთავაზობს პოეტური მეტყველება. იქნებ არც ისე ახალია დღეისთვის ის აზრი, რომელიც თავის დროზე კანტმა გამოხატა აგრეთვე მეტაფორულად: ორი რამ მაოცებს ამქვეყნად–ვარსკვლავებიანი ცა ჩემ ზემოთ და მორალური კანონი ჩემში! – მორალური კანონი თუ უფლისმიერია (და ნამდვილად არის უფლისმიერი), მასთან ვარსკვლავებიანი ცის დაკავშირება სულაც არ არის შემთხვევითი და ამასვე ადასტურებს კანტის ამ აზრის ანა კალანდაძისეული რეინტერპრეტაცია.

იქნებ სამყარო სულ რამდენიმე მეტაფორის (რე)ინტერპრეტაციაა?

ორგანიზაციული
კულტურა ორგანიზაციული რეფლექსიის საშუალებაა, ანუ ორგანიზაციული კულტურით ჩვენ შეგვიძლია პასუხი გავცეთ კითხვას:
რატომ ვაკეთებთ ამას ასე და არა სხვაგვარად? ამიტომ სკოლის საქმიანობის ანალიზისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი როლი სწორედ მისი კულტურის
გააზრებას ენიჭება. 

მაინც რა არის
ორგანიზაციული კულტურა და რატომ არის მნიშვნელოვანი მისი ცოდნა როგორც ხელმძღვანელისათვის,
ისე თითოეული თანამშრომლისთვის?

ორგანიზაციაში
ადამიანების ქცევას განსაზღვრავს გარკვეული დამოკიდებულებები, ხედვები, წარმოდგენები
მისაღებ ქცევაზე, ნორმებზე, აკრძალვებზე, რიტუალებზე, პროცედურებზე და ა.შ., რომლებიც ცნობიერად თუ არაცნობიერად აღიარებულია ორგანიზაციის
წევრთა უმრავლესობის მიერ. სწორედ ეს არის ორგანიზაციული კულტურა.

საკმაოდ ხშირად ორგანიზაციული
კულტურა ყალიბდება თავისით, ხელმძღვანელობის მხრიდან რაიმე მიზანმიმართული
ძალისხმევის გარეშე; თანამშრომლების ქცევა, კომუნიკაციის თავისებურებები
და სამუშაო პროცესთან დაკავშირებული სხვა ელემენტები დროთა განმავლობაში
გადაიქცევა ნორმად, დამკვიდრებულ რუტინად/წესად. ამავდროულად, ეს ნორმები იმდენად
“ავტომატიზირდება” თანამშრომლების ყოველდღიურ საქმიანობაში,
რომ ხშირად მათი ცნობიერი კონტროლის გარეშეც არსებობს.

ორგანიზაციული კულტურის თემაზე
ჩატარებული კვლევებით დადგინდა, რომ იგი ორგანიზაციის წარმატების,
მისი კონკურენტუნარიანობის განმსაზღვრელი ერთ–ერთიუმთავრესი კომპონენტია,
ამიტომაც გონიერი ხელმძღვანელები ამა თუ იმ ნორმებს, რუტინას თუ
ღირებულებებს არ აძლევენ “უკონტროლოდ” ჩამოყალიბების შესაძლებლობას. შესაბამისი
ღონისძიებების გატარებით (მათ შორის კარგად დაგეგმილისოციალიზაციის
პროგრამებით) ისინი აყალიბებენ ორგანიზაციის მიზნების მხარდამჭერ კულტურას და უზრუნველყოფენ
მის გაზიარებას/”გაშინაგანებას” ორგანიზაციისთითოეული თანამშრომლის
მიერ. 

რაში ეხმარება
დირექტორს საკუთარი სკოლის ორგანიზაციული კულტურის გააზრება?

·                       

იმის განსაზღვრაში, რეალურად რით განსხვავდება მათი სკოლა სხვა სკოლებისაგან,რას ეფუძნება სკოლის უნიკალურობა.

·                       

რა არის დასაშვები და რა დაუშვებელი ამ თუ იმ კულტურის ფარგლებში.

·                       

პედაგოგების მოსალოდნელი რეაქციების განჭვრეტაში,კონფლიქტური სიტუაციებისა და წინააღმდეგობების რეალური მიზეზების დადგენაში.

·                       

სხვათა გამოცდილების მისაღებად გარკვეული კრიტერიუმების შემუშავებაში,რომ ეს გამოცდილება არ იქცეს„უცხო სხეულად“ორგანიზაციისათვის.

ორგანიზაციული კულტურის განმსაზღვრელი
ფაქტორებია:

·                       

გარეგანი – ეროვნული ტრადიციები, ეკონომიკური პირობები, თემის, ადგილობრივი საზოგადოების კულტურული თავისებურებები.

·                       

შინაგანი – ხელმძღვანელის პიროვნული თავისებურებები, სკოლის დეკლარირებული მისია და ღირებულებები, მიზნები და ამოცანები, პედაგოგების ზოგადი განათლებისა და კვალიფიკაციის დონე.

სკოლის კულტურის საშუალებით შეგვიძლია:

·                       

კონკრეტული ორგანიზაციის მმართველობითი საქმიანობების პრიორიტეტებისა და შეზღუდვების განსაზღვრა.

·                       

ინოვაციების მიმართ პედაგოგიური კოლექტივის მოსალოდნელი რეაქციებისა და ცვლილებების მიმართ წინააღმდეგობების დოზის განჭვრეტა.

·                       

ცალკეული კონფლიქტური სიტუაციების პრევენცია. 

·                       

სხვა სკოლების გამოცდილების გაზიარებისათვის კრიტერიუმების დადგენა.

როგორ
მივხვდეთ, რა სახის კულტურაა ჩვენს სკოლაში? ხშირად თვალი იმდენად გვაქვს შეჩვეული,
რომ ვერც კი ვამჩნევთ, როგორ ჩამოყალიბდა სკოლაში გარკვეული სახის კულტურა (კულტურათა
ტიპების შესახებ ჩვენ წინა სტატიაში ვისაუბრეთ. იხ maswavlebeli.ge, 27 agvisto, 2014). ამავე დროს, ეს კულტურა შეიძლება ადვილი შესამჩნევი
იყოს გარე თვალისათვის, იმისთვის, ვინც მუდმივად არ სკოლაში ტრიალებს.

სიმბოლოები ყველაზე ზედაპირულია, ღირებულებები — ყველაზე ღრმა, ხოლო გმირები და რიტუალებიმათ შორისაა მოქცეული. სიმბოლოები ისეთი სიტყვები, ხატები ან ობიექტებია, რომელთა კონკრეტულ მნიშვნელობას მხოლოდ მათი მატარებელი კულტურის წევრები აღიქვამენ.თუმცაიმდენად აქვთ გაშინაგანებული, რომ ვერც აცნობიერებენ მის უშუალო
კავშირს ორგანიზაციის კულტურასთან. სამაგიეროდ, ეს სიმბოლოები მნიშვნელოვან ინფორმაციას
აძლევენ სკოლის კულტურის შესახებ გარე ექსპერტს. ეს არის სკოლის ლოგო, „კედლის მხატვრობა”,
ფორმალური თუ არაფორმალური წარწერები კედლებზე, პლაკატები, განცხადებები, სტენდები
ფოტოებით, სკოლის კედლის გაზეთები და მათი შინაარსი და ა.შ. დღემდე არ ამომდის გონებიდან
ლატვიის ერთ-ერთი სოფლის სკოლაში ნანახი. სკოლის ყველაზე მყუდრო, მაგრამ ამავდროულად
თვალსაჩინო ადგილას 1939 წლიდან (სწორედ ამ წელს გაიხსნა სკოლა) მოყოლებული, ყველა
გამოშვების ფოტოებია განთავსებული. მოსწავლეებში, მასწავლებლებში, მშობლებსა და სტუმრებშიც
კი ეს ფოტოები განსაკუთრებული მოწიწებისა და პატივისცემის გრძნობას აღძრავს, ზოგში
– სიამაყეს, ზოგში – მოგონებების სევდას, ზოგიერთში კი – სიხარულს, რადგან ბევრი გაყვითლებულ
ფოტოებზე თავისი წინაპრის ბავშვობისდროინდელ სახეს ამოიცნობს. განა ეს უტყვი კედელი სკოლის კულტურის გამოვლინება არ არის?

მოკლედ
რომ ვთქვათ, სიმბოლოები – ეს არის ყველასათვის თვალსაჩინოდ გაცხადებული პრიორიტეტები
და სურვილები. სხვათა შორის, სიმბოლოების არარსებობაც ერთგვარი სიმბოლო, სკოლის კულტურის ნიშანია.   

კულტურის მეორე
შრე არის „გმირები” და ე.წ. „ორგანიზაციული ფოლკლორი”. გმირებადორგანიზაციაში შეიძლება მიაჩნდეთ ცოცხალი ან გარდაცვლილი ადამიანები,ისინი, ვინც მოცემულ კულტურაში ფასობს და მისაბაძად ითვლება. სწორედ ის, ვის მიიჩნევენ
ორგანიზაციაში მისაბაძად, მეტყველებს, რა ღირებულებებს იზიარებენ ამ ორგანიზაციის
თანამშრომლები.

რაც შეეხება
„ორგანიზაციულ ფოლკლორს”, ეს არის  ისტორიები,
ლეგენდები, რომლებიც მუდმივად ტრიალებს სკოლაში. ეს არის ისტორიები, რომლებიც არაოფიციალურ
გარემოში ასე იწყება: „გახსოვთ…” ყური მიუგდეთ ამ ისტორიებს, მიუხედავად იმისა, რომ
შეიძლება არაერთხელ მოგისმენიათ. რას იხსენებენ ამ ისტორიებით –წარმატებებს თუ მარცხს? ვის ახსენებენ ყველაზე ხშირად, ერთ ადამიანს
თუ ადამიანების ჯგუფს? რას ასახავს ეს ისტორიები – დაპირისპირების თუ თანამშრომლობის,
ურთიერთთანადგომის მაგალითებს? რა ღირებულებებს უჭერენ მხარს მოსაუბრეები? ყური მიუგდეთ,
რომელი კურსდამთავრებულების მიმართ გამოხატავენ მასწავლებლები აღფრთოვანებას?

რიტუალები (პროცედურები, ცერემონიები) ისეთი კოლექტიური საქმიანობებია, რომლებიც სოციალურად არსებითად და მნიშვნელოვნად ითვლება. რიტუალების მაგალითია მისალმების, ერთმანეთისათვის მიმართვის წესები, საქმიანი შეხვედრები.რიტუალი ირეკლებაიმაშიც, თუ როგორ სიტყვებს იყენებენწერით და ზეპირ საუბარში,უზიარებენ თუ არა ერთმანეთს მოსაზრებებს, რა დამოკიდებულება
აქვთ განსხვავებული თვალსაზრისების მიმართ, არიან თუ არა ადამიანები აქტიური მსმენელები. დააკვირდით, როგორ შედიან
მასწავლებლები დირექტორის კაბინეტში: იცდიან მდივანთან თუ პირდაპირ აღებენ კარს? როგორია
პროფესიული ურთიერთობების სტილი? იწყება თუ არა დანიშნული შეხვედრები დროულად? როგორ
იღებენ მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს: მასწავლებელთა ჩართულობით თუ „ზემოდან” და ა.შ.

 სქემაში სიმბოლოები, გმირები და რიტუალები ერთი ტერმინით ერთიანდება: ქცევები.

სქემის მიხედვით, კულტურის საფუძველი ღირებულებებია. მისი ანალიზი გაცილებით
რთულია. ის ქვეცნობიერად არსებობს, არ არის აშკარად გამოხატული, თუმცა მაინც შეიძლება
მისი ამოცნობა. ღირებულებებშიც შეიძლება სხვადასხვა დონისგამოყოფა. პირველი – ეს არის გაზიარებული
ღირებულებები, ხმამაღლა დეკლარირებული, თუმცა მის სიღრმეში რა დევს, შეიძლება ძნელი
დასადგენი იყოს, თუ არ ვართ სკოლის შიგნით. ზოგიერთ სკოლაში ღირებულებები შესასვლელშივეა
გამოკრული, მაგრამ არის კი ის ყველას მიერ გაზიარებული? მახსოვს, ერთ-ერთ სკოლაში საგაკვეთილო
პროცესის მონიტორინგზე მისულს შესასვლელშივე თვალში მომხვდა გალაკტიონის სიტყვები:
„ყოველი კაცი ქვეყანაზე არის ის განძი, რომელსაც უნდა აღმოჩენა და დაფასება”.თუმცა, სამწუხაროდ, ვერც
გაკვეთილებზე და ვერც არაფორმალურ სიტუაციაში, მაგალითად, შესვენებაზე, ამის
ნიშან-წყალიც კი ვერ აღმოვაჩინე. მაგალითად, მიუხედავად იმისა, რომ უცხო სტუმარი ვიყავი,
მასწავლებელმა გაკვეთილზე ჩემს გასაგონად მიმართა მოსწავლეებს:
„სტუმართან მაინც გამოიჩინეთ თავი. ყველას ნუ დაანახვებთ თქვენს უხეირობას!” შესვენებაზე
კი თავი ყაზარმაში მეგონა: „თოლორდავა, ნუ დარბიხარ!” „შედით კლასში, ხომ ხედავთ სკოლაში
სტუმარი გვყავს!” „გვენცაძე, სად არის შენი მშობელი? იკადრებს სკოლაში მოსვლას?”  კიდევ კარგი, რომ არსებობს სხვა, პოზიტიური მაგალითებიც –  თბილისის ერთ-ერთ სკოლაში მასწავლებლები მშობლისაგან
და, მით უმეტეს, მოსწავლისაგან ყველაზე დაბალი ფასის საჩუქარსაც კი არ იღებდნენ. ერთ-ერთ
მასწავლებელს სკოლის დატოვებაც კი მოუხდა იმიტომ, რომ სადამრიგებლო კლასის მშობლებმა
შვილის ქორწილზე საჩუქარი მიართვეს. და ეს მოხდა ყოველგვარი დისციპლინური კომიტეტის
განხილვის, აქტებისა და ბრძანებების გარეშე. მასწავლებელმა თავად მიიღო  სკოლიდან წასვლის გადაწყვეტილება, როცა ეს ფაქტი
ყველასათვის ცნობილი გახდა.

ღირებულებების
მეორე დონე პროფესიული ღირებულებებია. პროფესიული ღირებულებების გასააზრებლადყურადღება უნდა მივაქციოთიმას, თუ როგორი მოსწავლე მიიჩნევა სკოლაში საუკეთესოდ: წარჩინებული, ჩუმი,  მორჩილებამდე თავაზიანი თუ ლაღი და თავისუფალი,
პირდაპირი, იქნებ ზოგჯერ გამაღიზიანებლადაც კი? როგორი  მასწავლებელია აღიარებული ყველას მიერ: მკაცრი ავტორიტარი,
რომლის მიმართაც განსაკუთრებულ მოკრძალებას იჩენს ყველა, მათ შორის სკოლის ხელმძღვანელობა,
თუ მასწავლებელი „მეამბოხე”, რომლის „ამბოხი” ყველაზე
ურჩი, მაგრამ საინტერესო მოსწავლის ქომაგობით გამოიხატება. ყური მიუგდეთ სამასწავლებლოში
ან სკოლის სასადილოში მასწავლებლების საუბარს. რა სჭარბობს: პირადი თუ ცალკეული მოსწავლის,
კლასის პრობლემები?

დაბოლოს, მესამე
დონე – ეს ზოგადკაცობრიული ღირებულებებია, რომლებიც ქვეცნობიერად, მაგრამ მაინც
განსაზღვრავს ჩვენს მოქმედებებს. მაგალითად, არის სკოლები, რომლებშიც ადამიანების ქმედებებს
ეროვნული ტრადიციების ერთგულება უდევს საფუძვლად. არის
სკოლები, რომლებშიც ჯანმრთელობაა უპირველესი ღირებულება და, აქედან გამომდინარე ყველას
საქმიანობა ჯანსაღი ცხოვრების წესის დამკვიდრებისკენაა მიმართული. თუ სკოლის წარმომადგენლებისათვის
მთავარი ღირებულება ოჯახია, ესეც მათ ქმედებებზე აისახება და ა.შ.  

იმის შეჯამება, რაც
ზემოთ ითქვა, მნიშვნელოვანია ერთდროულად ყველასთვის: ხელმძღვანელობისათვის, მასწავლებლებისათვის,
მოსწავლეებისა და მშობელთათვის, ანუ მთელი სასკოლო საზოგადოებისა და ადგილობრივი საზოგადოებისათვის. 

მოამზადა კახა ჭაბაშვილმა