მონიტორინგი დროის მნიშვნელოვანი ინვესტიციაა, განსაკუთრებით – საწყის ეტაპებზე. მაგრამ მისი ამოცანაა, მოსწავლეებს დამოუკიდებელი მონიტორინგის ჩვევები განუვითაროს.

მონიტორინგის ჩატარება შესაძლებელია როგორც გაკვეთილის განმავლობაში, ისე ინდივიდუალური კონსულტაციების ფარგლებში. ის შეიძლება იყოს პირდაპირიც და დისტანციურიც. კონკრეტული ვარიანტი ჯგუფის თავისებურების მიხედვით შეირჩევა. დასაწყისისთვის შეგვიძლია თავიც დავიზღვიოთ.

შეიძლება თვითმონიტორინგის სტიმულირებაც მოსწავლეებისთვის თემასთან დაკავშირებული „სამოქმედო გეგმის“ მიწოდების გზით. უკვე შესრულებული დავალებები და ათვისებული ცნებები გეგმაში უნდა მოინიშნოს. ასევე შეგიძლიათ მოსთხოვოთ მოსწავლეებს სამუშაო გეგმის წარმოდგენა, სანამ დავალების შესრულებას შეუდგებიან.

საკუთარი საგანმანათლებლო შედეგების გაუმჯობესების უნარის ქონა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. შეგიძლიათ, სუსტ მოსწავლეებს თავად დაუსახოთ ან მათთან შეთანხმებით შეურჩიოთ ამოცანა. როცა მოსწავლეებს თქვენ აწვდით „სამოქმედო გეგმას“, რომელშიც უნდა მონიშნონ სამუშაოს შესრულებული ეტაპები, პერიოდულად უნდა შეამოწმოთ კიდეც. ჩემი გამოცდილებით, ზარმაც მოსწავლეებს შედეგების გაყალბებაც ეზარებათ, ამიტომ ასეთი გეგმები კარგად ასახავს ვითარებას.

მოსწავლეებს კარგად უნდა ჰქონდეთ გააზრებული, რომ ასეთი დავალებების მიზანი დამოუკიდებლად სწავლის უნარის განვითარებაა. საუკეთესო შემთხვევაში მონიტორინგის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს 15 წუთს თითოეული მოსწავლისთვის. ეცადეთ, არ გძლიოთ დახმარების ცდუნებამ (გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მოსწავლე გამოუვალ მდგომარეობაშია). წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსწავლეებს მუდამ ექნებათ თქვენი დახმარების მოლოდინი და დამოუკიდებელნი ვერ გახდებიან.

შეატყობინეთ მოსწავლეებს, რომ დავალების ნახევრის შესრულების შემდეგ შეამოწმებთ სამუშაოს მსვლელობას და შეაფასებთ პროგრესს. შეფასება არ დაუწეროთ, უბრალოდ გადახედეთ ნამუშევარს დაინტერესებული გამომეტყველებით.

გარდა ამისა, შეგიძლიათ მოითხოვოთ სამუშაოს შავი ვარიანტების შემოწმება, თუმცა მაინც აჯობებს, მოსწავლეებმა დამოუკიდებლად აწარმოონ სამუშაოს მონიტორინგი თვითშეფასების ან თქვენი მიცემული, მოგვიანებით კი მათ მიერვე შედგენილი ანკეტების საშუალებით.

თვითსწავლებისთვის მიცემული დავალების შესრულებისთანავე უნდა მოხდეს მისი შეფასება ყოველი ჯგუფის თავისებურებათა გათვალისწინებით. ზოგიერთ მოსწავლეს შეიძლება დამატებითი დრო ან ტესტის განმეორებით ჩაბარების საშუალება მივცეთ (შეიძლება დავალებიდან ზოგიერთი ელემენტის ამოღებაც). გაითვალისწინეთ დაგეგმილზე ერთი-ორი კვირით მეტი დრო, რათა ჩამორჩენილი მოსწავლეებიც დაეწიონ კლასს.

თვითსწავლების „რეგულატორი“

არაერთხელ გავუსვი ხაზი დავალების „გამართვის“, ჯგუფის თავისებურებათა შესაბამისად მისი მონიტორინგისა და შეფასების პროცედურის მნიშვნელობას. უნდა გვახსოვდეს, რომ მოსწავლეს თვითსწავლების უნარი მხოლოდ იმ შემთხვევაში განუვითარდება, თუ მასწავლებელი უფრო და უფრო ნაკლებად ჩაერევა მის მუშაობაში და ნაკლებ დახმარებას გაუწევს.

„რეგულატორი“ დავალებების გამართვაში დაგეხმარებათ. შეგიძლიათ, გააძლიეროთ მონიტორინგი ან დავალებაზე აქცენტი, შეამციროთ რესურსების მოძიებაში საკუთარი მონაწილეობა. მოსწავლეთა შედეგიანობა თქვენი გიდია, მიზანი კი – თვითსწავლების უნარის განვითარება. ნუ დაიხევთ უკან, თუ მოსწავლეებმა პირველ ხანებში წარმატებას ვერ მიაღწიეს. დასკვნა მარტივია: მათ ისევ და ისევ უნდა სცადონ!

თვითსწავლების უნარების განვითარება

მოსწავლეებისთვის თვითსწავლების უნარის განვითარება აუცილებელია, რადგან თავისთავად ის ვერ ექნებათ. ამაში დაგეხმარებათ კოლბის სწავლების ციკლი.

თვითსწავლებისათვის მიცემული დავალების შესრულებისა და მისი შეფასების შემდეგ შესთავაზეთ მოსწავლეებს სამუშაო პროცესის გაანალიზება. თვითშეფასების პროცესის სტრუქტურული დაწყობა კომპეტენციების ან ანკეტების ჩამონათვალის ანალიზით შეიძლება: „მოიძიეთ თუ არა შესაფერისი რესურსები?“; „რა გზას მიმართავდით, როცა რომელიმე დავალების შესრულებისას სირთულეს აწყდებოდით?“; „ისწავლეთ თუ არა ინფორმაციული დისკებით მუშაობა?“

თვითშეფასების შემდეგ მოსწავლეები დამოუკიდებლად სახავენ ამოცანებს მუშაობის გასაუმჯობესებლად ან განიხილავენ მასწავლებელთან ერთად. მაგალითად: „დაგეგმილი მაქვს: გამოვიყენო არა ერთი, როგორც ადრე, არამედ რამდენიმე წიგნი თემის უკეთ შესასწავლად; უფრო მეტად მივმართო მეგობრებს დახმარებისათვის; ვისწავლო ინფორმაციის მოძიება ინტერნეტში საკვანძო სიტყვების გამოყენებით…“

შეგვიძლია, ეს ამოცანები თვითსწავლების მომდევნო დავალების შესასრულებელ სამოქმედო გეგმად ვაქციოთ. ამრიგად, ისინი ახალი დავალების ნაწილი გახდება.

თვითსწავლებისთვის განკუთვნილი თემის ახსნა არ გიწევთ, მაგრამ დამოუკიდებლად ათვისებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევები უნდა ასწავლოთ. ეს შეიძლება მოხდეს როგორ ინდივიდუალური კონსულტაციის დროს, ისე პატარა ჯგუფებშიც. როცა მოსწავლეები ისწავლიან დამოუკიდებლად სწავლას, დაწვრილებით სწავლების აუცილებლობა აღარ იქნება.

რა საჭიროა თვითსწავლება

თვითსწავლებას შესანიშნავი შედეგები აქვს. უწინარეს ყოვლისა, ეს გვაზოგვინებს დროს, რომელიც შეგვიძლია მონიტორინგსა და დავალების შესრულებისას მოსწავლეების დახმარებაზე დავხარჯოთ.

ვიმედოვნებ, ქვემოთ მოყვანილი შედეგები დაგამშვიდებთ, თუ ერთ მშვენიერ დღეს აღმოაჩინეთ, რომ მოსწავლეებს თქვენს სწავლებაზე მეტად თვითსწავლების პროცესი მოსწონთ:

• თვითსწავლება პედაგოგს რთულ მასალაზე ნელა მუშაობის და მოსწავლეზე აქცენტირებული მეთოდებისთვის მეტი დროის დათმობის საშუალებას აძლევს.
• თვითსწავლება მოტივაციის ამაღლებას უწყობს ხელს. მხარდაჭერა მოსწავლეებს სტიმულს აძლევს, საკუთარ თავზე აიღონ სწავლაზე პასუხისმგებლობა.
• მოსწავლეები ივითარებენ დამოუკიდებლად სწავლის ჩვევებს, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სწავლის შედეგიანობისათვის მომდევნო ეტაპებზე, როცა უკვე პროფესიულ და უმაღლეს განათლებამდე მივა საქმე და ბოლოს – პროფესიული საქმიანობის სამყაროშიც.
• მოსწავლეებს შეუძლიათ, იმ ტემპით და სტილით იმუშაონ, რომელიც მათთვისაა ხელსაყრელი.
• თვითსწავლება – ეს სამუშაოს ტიპის ცვლილებაა, რაც მოსწავლეებს უყვართ, ამიტომ ხშირად ეს მეთოდი მათთვის სწავლის საყვარელ ფორმად იქცევა.
• თვითსწავლება ხელს უწყობს „სიღრმისეულ“ და არა „ზედაპირულ“ სწავლას. გრემ გიბსი გამოყოფს 9 ფაქტორს, რომლებიც ხელს უწყობს „სიღრმისეული“ სწავლის პროცესს. ამ ფაქტორებს შორისაა შერჩეული თემის დამოუკიდებლად ათვისება, ჯგუფებში დამოუკიდებელი მუშაობა, ზოგადი სასწავლო უნარების განვითარება, ანალიზის უნარი და სხვა.
• მოსწავლეები აღმოაჩენენ, რომ მასწავლებლის გარეშე შეუძლიათ სწავლა.

მენეჯმენტის თეორეტიკოსები ერთხმად აღიარებენ, რომ თანამშრომლებისთვის მათ სამუშაოზე კონტროლის დელეგირება მნიშვნელოვნად ამაღლებს პასუხისმგებლობის გრძნობას, მოტივაციასა და ეფექტურობას. გასაკვირი არ არის, რომ მოსწავლეებისთვის მათივე სწავლების პროცესზე მაკონტროლებელი ბერკეტების მიცემა იმავე შედეგს გვაძლევს.

დამოუკიდებლობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საფუძველია სწავლების მეთოდების შემუშავებისას. ის თანხვდება ადამიანის სიღრმისეულ მოთხოვნილებას – თავისუფლებას. თავისუფლების მოთხოვნილებას განსაკუთრებით მძაფრად განიცდიან მოზარდები, ზრდასრულ ასაკში კი ის თვითგანვითარებისა და თვითსრულყოფის გზების ძიებაში გადაიზრდება.

აშკარაა, რომ ჯობს, დავეყრდნოთ ამ მოთხოვნილებას, ვიდრე წინააღმდეგობა გავუწიოთ მას, განსაკუთრებით მაშინ, როცა თვითსწავლება ასეთ შთამბეჭდავ შედეგებს გვაძლევს.

წყარო:

1. Geoff Petty.Teaching Today a Practical Guide. 4-th Edition Publisher: Oxford University Press.2009, p. 413-418.

თავერა და ის რექტორი გახსოვთ?

მეშვიდე თუ მერვე კლასში წავიკითხე „მზიანი ღამე“ და რა დავმალო? თავერა აღარ მახსოვდა. არადა, მთელი თავი უძღვნა ავტორმა.

შუაღამის სტუმარია ჩვენი თავერა, ტექსტში ჩნდება და მივიწყებულ ალუზიასავით გამიცოცხლდება. აჰა, ესერა თავერა მოვალს შუაღამესა. შინ არ შემოდის, თემოს გარეთ იხმობს. საშუალო სიმაღლის, თვალებზე კეპჩამოფხატული კაცია, რომელსაც ხელში პატარა ჩემოდანი უჭირავს. თემო  ჯერ ვერ  სცნობს, შემდეგ ღიმილზე აგონდება: მეცხრე კლასი, ვერა, უკანა მერხი, დასვენება, კოჭი, ჯილა, თავერას მტრედები, რამაზ კორსაველი, თავერა, თავერა… მას ბღავილით გადაეხვევა და მორიდებით თემოსთან რჩება. ჰყვება თავის ამბავს:  ექვსი წელი ეყო, კიდევ ოთხ წელიწადში სიცოცხლე მორჩება, არც მაგათი „პრავა“ უნდა, არც მაგათი „რამკები“, არც მაგათი კარგი ბიჭობა, ის ქურდი არაა… მორჩა, ან ახლა უნდა დაუჯერონ, ან უნდა მოკვდეს“… ახლა ციხიდან გამოპარულს,  დაეძებენ. იმიტომ არ გამოქცეულა, რომ ისევ დაბრუნდეს.  სწავლა უნდა და მუშაობა. ან უნდა დაუჯერონ, ან თავს მოიკლავს.

თემო თავერას დახმარებისთვის თავის ყურის მეზობელსა და ოჯახის „ახლობელს“, პოდპოლკივნიკ აბიბო თოდრიას  შუაღამეზე აწუხებს იმ მოტივით, რომ თავერა მასზე უკეთესია, რომ ფრიადოსანი იყო, რომ სახლში  ცხრა ქების სიგელი აქვს, ცხრა ქების სიგელი და თუ ერთხელ შეცდა, უნდა აპატიონ, უნდა დაუჯერონ. აბიბო ხვალის მოლოდინით თემურს გარეთ უშვებს.

მერე თემურ ბარამიძეს რექტორთან იბარებენ.  იგი პარტკომისა და ბატონი დავითის თანდასწრებით ეკითხება   შუაღამით ნასვამ მდგომარეობაში მეზობელთან მივარდნის მიზეზს.  თემო ყველაფერს გულწრფელად უხსნის და თავერას კვლავ დაჭერას აბიბოს უშიშრად აბრალებს. თანაც ჰყვება, რომ პატიებისთვის თავერამ ათასი განცხადება დაწერა, რომ ქურდობის ნაცვლად სწავლა და მუშაობა სურდა, მაგრამ არავინ წაიკითხა, არავინ დაუჯერა, არავინ ენდო, ამიტომაც გაიქცა და თემოსთან მივიდა. აბიბომ კი ისიც გაწირა და მგონი, თემოც. თემოს რექტორი თვალში თვალგაყრილი მიმართავს: – გჯერა თავერასი?  შემდეგ დამსწრეებს გამოჰკითხავს მეოთხე კურსის სტუდენტის ამბავს. თავერას არ ამართლებს. ამასობაში  ყურპარტყუნა გულუბრყვილო ვირის ქვემოთ თავერას ნამდვილ გვარ-სახელს ორჯერ ხაზავს და უცნობ ციფრებსაც მიაწერს: 2-33.

ეს ფურცელი, თავჩახრილი რექტორი და მოქომაგე ბატონი დავითი  თემოს მაშინ ახსენდება, როდესაც თავის კიბეზე თავერას კვლავ იხილავს, შეწყალებულს, თავისუფალს, მომღიმარს.

ცრემლი აქაც არის, მაგრამ სად ის და სად ბორდასისა მორიაკის „მაიმუნიდან“?!

„უმაღლესი პრინციპი“

ამ მოტხრობაში ჩეხი მწერალი იან დრდა  ოცი წლის გამოცდილების მქონე მასწავლებლის ამბავს გვიყვება. ულაზათოა, ნაყვავილარი პირისახით და მთრთოლვარე ხმით, ცუდად დაუთოვებული პროვინციული კოსტუმით და მაღალფარდოვანი საუბრით, სასაცილო გარეგნობით   და დამაფიქრებელი ქცევით. მისი სახელი არავის ახსოვს, მაგრამ უწყიან მეტსახელი, მისივე ფრაზებიდან ასე ხშირად რომ გაისმის: „უნდა იყოთ უმაღლესი ზნეობრივი პრინციპის მქონე!“ მეორე მსოფლიო ომის პერიოდია, 1942 წლის ივნისი, როცა ხშირია ცივი ჟრუანტელი, შიშის ოფლი და მუხლების კანკალი, და გადარჩენის სანაცვლოდ „სამარცხვინო საქციელის“ აღიარება.

„უმაღლესი პრინციპი“ მოთხრობაში მხოლოდ მასწავლებლისთვის ბავშვების მიერ შერქმეულ მეტსახელად როდი რჩება, ის იმ ქცევად განზოგადდება, რომლისთვისაც ღირს არსებობა, რომლის მიჯნის წინ გმირის გზაა და რომლის გადმოღმა – დამარცხებულის, მით უფრო, თუკი მასწავლებელი გინდა გეწოდოს. თუკი გინდა, რომ სიბნელეში მზემ გაგინათოს და მზინი ღამით გაუკვალო გზა შენს სამწყემსოს.

„მასწავლებლობა ჯადოქრობაა!“   – აქრობ ან აჩენ, აჩენ ან აქრობ. „უმაღლესი პრინციპიც“ გაჩენაა, გადარჩენა თუ მზიანი ღამე.

რაქელ ჯ. პალაციო  და  მასწავლებელი მაქსიმები

„ _ რატომ ვარ ასეთი მახინჯი, დე?..

• არა, ჩემო პატარავ, არა…

– როგორ არა!“, – ამ დიალოგის უმცროსი მონაწილე  თავად გვიხსნის, რომ თერთმეტი წლის ავგუსტ პულმანია, ბიჭი სახეზე ჩამოშლილი და უკან დაწნული შავი თმებით, ირიბად ჩასმული, დაბლა ჩამოცურებული თვალებით, ჩაცვენილი ლოყებით,  დიდი ზომის ცხვირით, შეწეული ყურებით, კუსავით პირით, რომლიდანაც ჭამისას ნამცეცები სცვივა და ამ ყველაფრის გამო სხვადასხვა იარლიყებით, მაგალითად:, „სამსხვერპლო კრავი“, „პადავანი“, „ვაშლი“, „დაობებული ყველი“, „საოცრება“… – უწევს ცხოვრება.

ის თავად ფიქრობს ასე, არადა, სინამდვილეში ერთი ჩვეულებრივი მეხუთეკლასელი ფაქიზი განცდებით, ფიქრებით, ემოციებით. მერე რა, რომ სკოლებში ამხანაგები ვერ აღიქვამენ ასე და მის გვერდზე მერხები ხშირად ცარიელია. ამ სიცარიელეს როგორღაც ავსებენ  მასწავლებლები გულწრფელი ღიმილით, საინტერესო შეკითხვებით, ბავშვის მზერით გამართლებული  ქცევით. მის პეტოზა ამ მზერაშია. თუმცა ავგუსტისთვის უფრო მნიშვნელოვანი ბატონი ბრაუნის წესები – „მაქსიმებია“ – როგორც დევიზები, როგორც აფორიზმები, როგორ ჩინურ „იღბლის ნამცხვარში“ ჩაყოლებული გამონათქვამები,  ის, რაც სწორ გზას გვიჩვენებს ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხებზე გადაწყვეტილებების მიღებისას. „როცა ასარჩევად გვაქვს: სიმართლე თუ სიკეთე, სიკეთე აირჩიე!“– ეს მისტერ ბრაუნის სექტემბრის მაქსიმაა, რომლის რვეულში ჩაწერისას ავგუსტი ხვდება, რომ სკოლა თანდათან მოსწონს ყველაფრის მიუხედავად.  ოქტომბრის მაქსიმით კი უკვე სჯერა, რომ „საქმენი შენნი ძეგლია შენი“. ამიტომაც არის, რომ ამ მაქსიმას შესახებ დაწერილ აბზაცში იგი წერს:

„ეს მაქსიმა ნიშნავს, რომ ადამიანებს ჩვენი საქმეებით დავამახსოვრდებით. რასაც ვაკეთებთ, ეს ყველაზე მნიშვნელოვანია ქვეყანაზე: იმაზე მნიშვნელოვანი, ვიდრე რასაც ვამბობთ ან როგორი შესახედავი ვართ. ჩვენი ნამოქმედარი ჩვენ შემდეგაც ცოცხლობს. ჩვენი ნამოქმედარი ისეთივე ძეგლია, როგორსაც დღუპულ გმირებს უდგამდენენ, ისეთივე პირამიდებია, როგორსაც ეგვიპტელები უგებდნენ ფარაონებს, ოღონდ ქვისგან კი არა, იმ ხსოვნისგან იგება, რაც ადამიანებს შენზე დარჩებათ. ამიტომაცაა, რომ საქმენი შენნი ძეგლია შენი, ოღონდ არა ქვისა, არამედ – ხსოვნისა“.

ერთხელ გასაუბრებაზე რომელიღაც სკოლის დირექტორმა მკითხა, თქვენთვის ბავშვებთან მუშაობისას რაა ყველაზე მთავარიო. ჩემს პასუხს იგი არ დაეთანხმა და იქვე მომიგო, მე მაგ პრინციპით არ მიცხოვრია, როცა გაკვეთილებს ვატარებდი, ერთი სული მქონდა, ზარი როდის დაირეკებოდა, მაგრამ ახლა ხომ ხედავ, დირექტორი ვარო.  მაშინ ისევე გამაკვირვა მისმა ნათქვამმა, როგორც  რაქელ პალაციოს „საოცრების“ შესახებ აზრების ძიებისას თამარ თოდუას ბლოგმა გამახარა და, რადგან მასში ჩემი სათქმელიც იკითხებოდა, ეს ფრაზები ამოვიწერე:

„ზოგადად, არ მიყვარს, როცა ვიღაცას ვავალდებულებ და ვეუბნები, რა წაიკითხოს, მაგრამ, რა ვქნა, ახლა უსინდისოდ მოვიქცევი, ეს რომ არ ვთქვა. ეს წიგნი უნდა წაიკითხოს ყველამ, დიდმაც და პატარამაც. რატომ? იმიტომ, რომ აუცილებელია. იმიტომ, რომ თქვენ აქედან უნებურად ისწავლით. იმიტომ, რომ თქვენც ისეთი უცნაური შეგრძნება დაგეუფლებათ, როგორიც მე.

ეს შეგრძნება კი… არის ცვლილება. ეს არის ის სიკეთე, რომელიც ამ უბრალო, შავად  ნაბეჭდი სიტყვებით დაწერილმა ფურცლებმა გადმომცეს. მე ვგრძნობ, როგორ შედის  ეს ტკბილი სითხე სისხლში და ვგრძნობ, როგორ მყარად მიჯდება ტვინში. მე ვიცი, რომ ამის შემდეგ უკეთესად ვიცხოვრებ, ადამიანებს შიგნიდან შევაფასებ, დავეხმარები, გავიღიმებ და სიკეთეს ავირჩევ“.

როგორც ავგუსტუსს, ჩემმა ძვირფასმა პედაგოგებმა მეც ბავშვობაში მიმახვედრეს, რომ მასწავლებლობა სიკეთისათვის თავგანწირვაა! ეს არის ახლა ჩემი მაქსიმა, რომელიც ასე უნებურად წავაწერე თქვენთვის დაფაზე.

ერთხელ ინტერვიუს პროცესში უმბერტო ეკომ ჟურნალისტი ქალბატონი გამოარჩია და ჰკითხა: „ვიცი, როგორი დაკავებული ბრძანდებით, ამიტომ ერთ უხერხულ შეკითხვას დაგისვამთ: თქვენი გადატვირთული გრაფიკის პირობებში ჩემი წიგნის რამდენიმე გვერდის წაკითხვა თუ მოახერხეთ?“ ჟურნალისტი წამოწითლდა და უპასუხა, რომ წიგნის ექვსასივე გვერდი, პირველიდან ბოლო გვერდამდე, წაიკითხა, თანაც რამდენიმე მონაკვეთი – ორჯერაც კი. ეკომ ამოიოხრა და დაბალი ხმით თქვა: „აი ესაა ნამდვილი პრობლემა! ნეტა რომელი წიგნის განხილვას ვაპირებთ, თქვენ რომ წაიკითხეთ თუ მე რომ დაწერას შევეცადე, იმისას?“

ხშირად ხდება, რომ ფაქტებთან თანაბარი წვდომის შემთხვევაშიც კი ექსპერტები განსხვავებულ აზრებს გამოთქვამენ, ურთიერთსაპირისპირო შეხედულებებს აფიქსირებენ და ამის ნიადაგზე მათ შორის უთანხმოება ჩნდება. მიუხედავად იმისა, რომ განსხვავებული აზრის ხშირად ეშინიათ, დიდი ხანია, აღიარებულია, რომ განსხვავებული აზრი და დისკუსიის ნიადაგზე წარმოქმნილი უთანხმოება, ჩვეულებრივი რამაა მეცნიერებისთვის და საბოლოო ჭეშმარიტების დადგენის გზაზე. რომ არა უთანხმოებები, აკადემიური დისციპლინები წინ ვერ წაიწევდა. მათ გამოა, რომ მკვლევრები უფრო მეტად დაფიქრდებიან, შეეცდებიან მეტი დამაჯერებელი მონაცემი მოიძიონ, ექსპერიმენტი ან გამოკითხვა ჩაატარონ და სხვა აპრობირებულ მეთოდს მიმართონ თავიანთი არგუმენტის გასამყარებლად. თუმცა ექსპერიმენტის ან გამოკითხვის ჩატარება და მეტი მონაცემის მოძიება უფრო საბუნებისმეტყველო, გინდაც, სოციალურ მეცნიერებებს მიესადაგება. საბოლოო ჭეშმარიტების დადგენის გზაზე ლიტერატურა განსხვავებულ მიდგომებს საჭიროებს. და მაინც, რაც არ უნდა ზუსტი იყოს აპრობირებული მეთოდები, არცერთი დარგი არაა დაზღვეული არასწორი დასკვნებისგან.

მოდით (ამ წერილის ფარგლებში), დასკვნები ან საბოლოო ჭეშმარიტება ვუწოდოთ თეორიებს. საბუნებისმეტყველო დარგები თეორიამდე მისასვლელად სამეცნიერო მეთოდოლოგიას იყენებენ. წარმოუდგენელია ნამდვილი თეორია, რომელიც ამ მეთოდოლოგიის გვერდის ავლითაა ჩამოყალიბებული. გვერდის ავლის შემთხვევაში საქმე უკვე თეორიასთან აღარ გვაქვს. სიტყვა თეორიას ბერძნული წარმოშობა აქვს და თავდაპირველი მნიშვნელობით დაკვირვებას ნიშნავს. სიტყვის საზღვრების გაფართოების შედეგად დღეს თეორია უკვე იდეათა ისეთ სისტემას გულისხმობს, რომელიც განზოგადებულია, თუმცა გამომდინარეობს კონკრეტულიდან, ეფუძნება მას და სამყაროს, მოვლენის, საზოგადოების, ადამიანის რაღაც ასპექტის ასახსნელად გამოდგება. საქმე ისაა, რომ მიუხედავად განმარტებისა, თეორია საბუნებისმეტყველო, სოციალურ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში განსხვავებული მნიშვნელობით გამოიყენება. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში, სანამ რომელიმე თეორია საბოლოო სახეს მიიღებს, თეორიამდე მისასვლელი გზა საკმაოდ რთული და ხანგრძლივია, შესაძლოა, ისეც მოხდეს, რომ ის საუკუნეები გაგრძელდეს და ერთი მეცნიერის დაწყებული საქმე მეორემ დაასრულოს. ეტაპები კი, რომლებიც მეცნიერმა ამ გრძელ გზაზე უნდა გაიაროს, როგორც წესი, შემდეგია: დაკვირვება, ვარაუდის ან ჰიპოთეზის გამოთქმა, მის დასამტკიცებლად (ან უარსაყოფად) ექსპერიმენტების ჩატარება, ექსპერიმენტების შედეგების ანალიზით კანონის ჩამოყალიბება. კანონი აღწერს, მაგრამ არ განმარტავს არ ხსნის მის მიღმა არსებულ მონაცემებს, როგორც კი ეს მოხერხდება, თეორიამდეც მივალთ. მიუხედავად იმისა, რომ აქ ჩამოთვლილი ეტაპები ისე გამოიყურებიან, თითქოს ერთის მეორეში გადაზრდა ხდება, ეს არასწორი შეხედულებაა. ჰიპოთეზაც, კანონიც და თეორიაც ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი კონცეპტებია, მათგან ერთი, თეორია კი უტყუარ ჭეშმარიტებად მიიჩნევა. გასაგებია, რომ სხვადასხვა მიზეზებით თეორია შეიძლება უკუვაგდოთ. ეს ხდება იმიტომ, რომ სამეცნიერო მეთოდოლოგიის რომელიღაც ეტაპს ხარვეზი აღმოაჩნდება: ან, ტექნოლოგიის განვითარების გამო, ახალი მონაცემები წამოგვეწევა ან კიდევ ის, რასაც მანამდე ვეყრდნობოდით, შეცდომა აღმოჩნდება ხოლმე. მაგრამ, ამისდა მიუხედავად, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში თეორია მაინც ბოლო ეტაპია, მასზე თითქოს ერთგვარი გარანტიის ხარისხის ნიშნიანი საბოლოო ბეჭედი ან დამღაა დასმული.

ლიტერატურაში ამ ყველაფერს განსხვავებულად უყურებენ. თუკი ლიტერატურასთან მიმართებით შემიძლია ვთქვა : „ერთი თეორია მაქვს“, ამ ფრაზას საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ვერ გამოვიყენებ, რადგან პირველში ის ვარაუდს ნიშნავს, მეორეში კი ვარაუდი ჰიპოთეზაა, თეორია კი, როგორც უკვე ვთქვით, საბოლოო „განაჩენი“.

ლიტერატურის თეორია ლიტერატურული ნაწარმოებების ბუნებისა და კვლევის მეთოდების  შესწავლას გვთავაზობს. თუმცა მეოცე საუკუნიდან ეს ტერმინი ტექსტის წაკითხვის სხვადასხვა მიდგომებს გამოხატავს, სხვადასხვა მიდგომა კი ხშირ შემთხვევაში პირდაპირ კავშირშია ზოგიერთ აკადემიურ დისციპლინასთან, კერძოდ, ფილოსოფიის მიმართულებებთან და სოციოლოგიასთან. ამდენად, ლეტერატურული თეორიის დიაპაზონი დიდია და ის მერყეობს ტექსტის წაკითხვისას ესთეტიკური სიამოვნების მიღებიდან ტექსტის განსხვავებულ (მაგ. ფემინისტურ) წაკითხვამდე, ტექსტის სიტყვებითა და მხატვრული საშუალებებით ტკბობიდან დაწყებული დამთავრებული იმავე ტექსტის სრულ დეკონსტრუქციამდე. ტექსტის დეკონსტრუქციისკენ სწრაფვა ხშირად გადაჯაჭვულია პოსტმოდერნისტულ ხედვებთან. თუმცა, როდესაც პოსტმოდერნიზმზე ვსაუბრობთ, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ლიტერატურის თეორეტიკოსებმა, რომელთაც ამ მიმდინარეობას მიაკუთვნებენ, სტრუქტურალიზმით დაიწყეს, დროსთან და გამოცდილებასთან ერთად კი მათი გადაკვალიფიცირება მოხდა პოსტ-სტრუქტურალისტებად და დეკონსტრუქციონალისტებად. მათმა ხედვებმა საბოლოოდ განსაზღვრეს სოციოლოგიის აქტიური ჩარევა ლიტერატურული ნაწარმოების შესწავლის პროცესში და ტექსტის წაკითხვისას მათ საქმიანობას უკავშირდება ისეთი ახალი მიმართულებების გაჩენა, როგორიცაა მანამდე გაუგონარი მკითხველზე ორიენტირებული წაკითხვა (მაგ. გენდერული და ქვიარ წაკითხვა). ამ ტენდენციების წინ წამოწევამდე ლიტერატურული ტექსტის ანალიზისას უდიდესი ყურადღება ექცეოდა ავტორის ბიოგრაფიის შესწავლას, ნაწარმოების შექმნის თარიღს და, შესაბამისად, იმ ისტორიულ კონტექსტს, რომელშიც მწერალი მოღვაწეობდა. თუკი მანამდე ტექსტის გაგების უზრუნველსაყოფად ამოსავალი თავად ნაწარმოების ავტორი იყო, ნელ-ნელა წინა პლანზე წამოიწია მკითხველის როლმა და მისი წარმომავლობა (იგულისხმება წინარე განათლებასთან, კულტურულ, ეთნიკურ და რელიგიურ ფონთან ერთად მკითხველის სოციალური, გენდერული, ასაკობრივი კუთვნილებაც) იქცა ტექსტის გაგების ცენტრალურ ორიენტირად. შესაბამისად, ლიტერატურის შესწავლისას სამი ათვლის წერტილის მონიშვნა ხდება: ავტორი, ტექსტი და მკითხველი. ის, ვისაც ტექსტის შესწავლის საკითხში ავტორის როლი მიაჩნია გადამწყვეტად, ყოველგვარი პრობლემის გარეშე მიაღწევს დასახულ მიზანს, რადგან თანამედროვე მწერლების შემოქმედების შესწავლისას ადვილია ავტორთან კომუნიკაცია. პრობლემა მაშინ იჩენს თავს, როდესაც შესასწავლი ტექსტის ავტორი გარდაცვლილია ანდა, როგორც საკმაოდ ხშირად ხდება, როდესაც ტექსტის ავტორი უცნობია – ტექსტი ანონიმურია ან ავტორის ვინაობა დაკარგულია. ასევე საკმაოდ დიდი საფრთხეა იმ ისტორიული კონტექსტის გაგებისას, რომელშიც ავტორი მოღვაწეობდა. ლიტერატურის კრიტიკოსი კარგად იცნობს თავის დროს, მაგრამ მას საკმაოდ გაუჭირდება შესასწავლი ავტორის ეპოქის სრულყოფილი გაგება (რადგან ხანდახან შესასწავლად სასურველ ეპოქაზე არც სრული ინფორმაცია გვაქვს და არც მაშინდელი სტანდარტებია ჩვენთვის ადვილად აღსაქმელი). ამ სირთულეების გათვალისწინებით, ლიტერატურის შესწავლა მხოლოდ ტექსტზე დაყრდნობით, გარკვეული შვება აღმოჩნდა ამ საქმეში. ერთი შეხედვით, ტექსტი თითქოს ნეიტრალურია და მისი ენის, სტილის, მხატვრულ-გამომსახველობითი ფორმების შესწავლა თითქოს ერთგვარი გამოსავალია. მაგრამ ასეთ დროს თავს იჩენს მორიგი პრობლემები, რასაც სემიოტიკის სფეროში გადავყავართ. ამიტომაც, ბურთი და მოედანი ისევ მკითხველს რჩება: ტექსტის წაკითხვისას ცენტრალური მოთამაშე მკითხველი ხდება! ეს მოვლენა როლანდ ბარტმა თავის საპროგრამო ნაშრომში არაჩვეულებრივად დაახასიათა. მისთვის მკითხველის მიერ ნაწარმოების წაკითხვა ავტორის მკვლელობის ტოლფასი გახდა; მკითხველი, როგორც კი წიგნის წაკითხვას დაიწყებს, თავის აღქმას აამოქმედებს, ამ აქტით ის „კლავს ავტორს“ და თავად ხდება ავტორი (“კლასიკური კრიტიციზმი არასოდეს არ აქცევდა ყურადღებას მკითხველს. მისთვის მწერალი ერთადერთი პერსონაა (აქ იგულისხმება აქტორი) ლიტერატურაში… ჩვენ უკვე ვიცით, ნაწერს რომ მომავალი მივცეთ, აუცილებელია ამ მითის დანგრვეა: მკითხველის დაბადება ავტორის სიკვდილის ხარჯზე უნდა მოხდეს“). მკითხველის აღქმას კი მრავალი ფაქტორი განაპირობებს: წინარე ცოდნა, წარმოსახვის უნარი, ენის თავისებური გაგება, ინტელექტუალური შესაძლებლებები, ეპოქა, რომელშიც ის ცხოვრობს, სოციალური წარმომავლობა, რელიგია, სქესი, ასაკი და ა.შ. ამდენად, ყოველ ნაწარმოებს ერთი დამწერი/მთქმელი ჰყავს, მაგრამ მას უსასრულოდ ბევრი ავტორი ჰყავს, შესაბამისად ტექსტის გახსნის შესაძლებლობაც უსასრულოდ ბევრია, გააჩნია, ვის ხელში მოხვდება ის. ამიტომაც ის ავტორები, რომლებიც კარგად იცნობენ ლიტერატურის თეორეტიკოსების ნაშრომებს, უკვე თავად უხსნიან გზას თავიანთ მკითხველებს და ათასნაირ ექსპერიმენტში მონაწილეობის მიღებას სთავაზობენ. ამგვარ ლიტერატურულ ექსპერიმენტებს ტექნოლოგიის განვითარებამაც შეუწყო ხელი. თუკი მანამდე ავტორისა და მწერლის სივრცე რაღაც გაგებით შეზღუდული იყო, ახლა უკვე ეს სივრცე გაფართოვდა. ნაწამოები საჯარო სივრცეში იფინება და იგი დაუბრკოლებლადაა ხელმისაწვდომია ნებისმიერი მკითხველი-ავტორისთვის, ტექსტის გაგრძელება შეუძლია დაწეროს ყველამ, ვისაც კი ამის სურვილი გაუჩნდება. მკითხველი ნაწარმოების შექმნის პროცესის მონაწილე, ე.ი. სრულუფლებიანი ავტორი ხდება.

სწორედ ზემოთ ჩამოთვლილი მიზეზების გამო. იმიტომ რომ ზოგიერთი ლიტერატორისთვის სიმართლის დადგენის გზაზე ამოსავალი ტექსტია, მეორე ჯგუფისთვის – ავტორი, სხვებისთვის კი – მკითხველი, ლიტერატურაში, ისევე როგორც სხვა სფეროებში, მკვლევრებს შორის განსხვავებული აზრისა და შეხედულების გამო აღმოცენებული უთანხმოებები საკმაოდ ხშირია. გასაგებია, რომ არ შეიძლება ერთდროულად რამდენიმე სიმართლე არსებობდეს, მაგრამ, როგორც ვიცით, ხშირად ის, რაც მანამდე უტყუარი ფაქტი და სიმართლე გვეგონა ხოლმე, სულაც არ აღმოჩენილა სიმართლე და ის სხვა ახლა სიმართლეს ჩაუნაცვლებია. თუკი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ბევრად უფრო ადვილია, განვსაზღვროთ, რომელ მხარესაა სიმართლე, ლიტერატურაში სიმართლე საკმაოდ რთული დასადგენია. მთავარია, მოვუსმინოთ ყველა მხარეს და, თუკი ამით არავინ დაზარალდება და არაფერი დაზიანდება, დაე, მივცეთ მათ თანაარსებობის საშუალება.

ვფიქრობ, ფოტოებით ამბავს გაცილებით ადვილად ვყვები, რადგან ისინი აადვილებს ისეთი საკითხების აღქმას, რაც ერთი შეხედვით რთულად გვეჩვენება. სწორად შერჩეული კადრი სათქმელის ნათელი ილუსტრირება რომაა, აუტიზმის თემაზე რამდენიმე თვის წინ გაკეთებულმა ფოტოპროექტმაც დაადასტურა – მას ინტერნეტგაზეთ „მასწავლებლის“ ძალიან ბევრი მკითხველი გამოეხმაურა. (https://mastsavlebeli.ge/?p=11615)

დაუნის სინდრომთან და იმ პირებთან შეხება, რომელთაც ერთით მეტი ქრომოსომა აქვთ, აუტიზმის მქონე შვილთან ერთად მომიხდა. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრ მათგანს პირადად ვიცნობ, ალბათ ვერ გავექცევი ამ ორი მდგომარეობის შედარებას. ჩვენი საზოგადოების ნაწილი ხომ დღემდე ვერ ასხვავებს აუტიზმისა და დაუნის სინდრომის მქონე ადამიანებს ერთმანეთისგან. მე არ ვარ სპეციალისტი, მაგრამ ვეცდები ფოტოების საშუალებით გაგაცნოთ და უფრო ახლოდან დაგანახოთ ეს სამყარო.

დაუნის სინდრომის შესახებ ბევრი მითი არსებობს. ერთ-ერთი არასწორი შეხედულებაა, რომ დაუნის სინდრომის მქონე პირები სულ კარგ ხასიათზე არიან. არადა მათაც ისევე სწყინთ, როგორც ყველას. გაბრაზებაც სჩვევიათ. მაგალითად ბავშვი სერიოზულ გამომეტყველებას იღებს უცხო ადამიანთან, მას თავიდანვე ახლობლურად სულაც არ ეგებება.

თუ აუტიზმის მქონე ბავშვი იშვიათად უყურებს თვალებში ოთახში მყოფ ადამიანს, დაუნის სინდრომის მქონეს საოცარი მზერითი კონტაქტი აქვს და კამერებთან პოზირებაც მოსწონს.

ამბობენ, დაუნის სინდრომის მქონე პირებს უმეტესად სწორი თმა აქვთო, მაგრამ ხვეულთმიანი ბიჭუნაც ხომ უკვე გავიცანით?

ხშირ შემთხვევაში ისინი კომუნიკაბელურები არიან. კონტაქტს ვერბალურად თუ არა, ჟესტებით მაინც ამყარებენ გარშემომყოფებთან.

ადვილად ერთვებიან ჯგუფურ თამაშებში, ინტერესიანები არიან.

ამ მხრივ მკვეთრად განსხვავდებიან აუტიზმის მქონე ბავშვებისგან, რომლებსაც განმარტოვება ურჩევნიათ და ზოგჯერ უცნაური ინტერესებიც აქვთ. ვფიქრობ ფოტოდანაც კარგად ჩანს, რომ აუტიზმის მქონე სათვალიან ბიჭს საგნები (ამ შემთხვევაში – სათამაშო) უფრო აინტერესებს, დაუნის სინდრომის მქონე გოგონას კი – ადამიანები.

დაუნის სინდრომის მქონე ბავშვები შედარებით გვიან იწყებენ სიარულს, მსხვილი მოტორული უნარების განვითარებაც ნელა ხდება. გაცილებით ნაკლებია პრობლემა ნატიფი მოტორიკის მხრივ – მაგალითად არ უჭირთ ფანქრის ხელში ჭერა.

ჩვენ დაუნის სინდრომის მქონე ბავშვების რამდენიმე საერთო მახასიათებელზე შევჩერდით, თუმცა რა თქმა უნდა თითოეული მათგანი საკუთარი ინდივიუალური თვისებებით, ნიჭითა თუ განსაკუთრებული ხასიათით გამოირჩევა – საკმარისია პორტრეტებს დააკვირდეთ.

21 მარტი დაუნის სინდრომის მსოფლიო დღეა!