ტერმინთა დემისტიფიკაცია დიალოგისთვის

საქართველოში, ტრადიციულად, ადრეული (სკოლამდელი) ასაკის ბავშვების განათლებასთან  მიმართებაში გამოიყენებოდა ტერმინი „აღზრდა“. ქვეყნის უმაღლესი კანონი – კონსტიტუცია დღემდე სწორედ ამ ტერმინს იყენებს (მუხლი 35, მე-3 პუნქტი). ტერმინის დამკვიდრებას, ბუნებრივია, გარკვეული სოციალური, კულტურული და ისტორიული გარემოებები განაპირობებს. ბოლო წლებში, საქართველოში, საჯარო განხილვებსა და საკანონმდებლო სივრცეში გაჩნდა ახალი ტერმინიც – „განათლება“. საინტერესოა, რომ ახალმა ტერმინმა კი არ ჩაანაცვლა ძველი, არამედ მათი გამოყენება ხდება ერთდროულად, როგორც ერთმანეთის შემავსებელი ორი ცნებისა, რომლებიც ერთიანობაში თითქოს უფრო სრულყოფილად ასახავს იმ პროცესებს, რაც სკოლამდელ დაწესებულებაში მიმდინარეობს (ან უნდა მიმდინარეობდეს). ამ კონტექსტში გაჩნდა საინტერესო დისკუსია ტერმინებთან დაკავშირებით: ერთი მხრივ, სკოლამდელი განათლების დარგის გარეთ მყოფი ადამიანები მიესალმებიან „განათლების კომპონენტის დაბრუნებას“ (?) საბავშვო ბაღებში, მეორე მხრივ კი, ამ დარგში მომუშავე პრაქტიკოსების მხრიდან ისმის კრიტიკა, რომ „განათლება“ შეუსაბამო ტერმინია, როდესაც საქმე ეხება ადრეული ასაკის ბავშვებს, ხოლო „აღზრდა“ უფრო ზუსტად ასახავს განათლების ამ საფეხურის არსს. ამ უთანხმოების გადასალახად და სფეროს მიზნების შესახებ საზოგადოებრივი კონსენსუსის მისაღწევად მნიშვნელოვანია, გავიაზროთ, რას გულისხმობს თითოეული მხარე სხვადასხვა ტერმინში; რა მოლოდინები აქვთ ამ სფეროს მიმართ და როგორ მიმართებაშია ეს თანამედროვე საერთაშორისო კვლევებთან და თეორიებთან. წინამდებარე სტატიაში შევეცდები, მოვახდინო ადრეული განათლების სფეროში საქართველოში დამკვიდრებული ტერმინების დემისტიფიკაცია, ანუ ტერმინთა გააზრებისთვის შემოგთავაზებთ საწყის მსჯელობას შემდგომი დიალოგისთვის.

სკოლამდელი აღზრდა – ტრადიციული გააზრება

„აღზრდა“ სკოლამდელ საფეხურთან მიმართებაში ყოფილ ე.წ. სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებში გავრცელებული ტერმინია, რომლის ისტორიული საფუძვლებიც გერმანულ-სკანდინავიურ სოციალურ-პედაგოგიურ საგანმანათლებლო მოდელებში შეგვიძლია ვეძიოთ. განსხვავებით ანგლოსაქსური მიდგომისგან, სადაც ფოკუსს „განათლება“ (education) წარმოადგენდა, გერმანული და სკანდინავიური საგანმანათლებლო დისკურსისთვის ცენტრალურ ცნება იყო „აღზრდა“ (erzeihung, oppdragelse და სხვა). ამ შემთხვევაში, ტერმინი გულისხმობდა ბავშვის პიროვნებად, საზოგადოების წევრად ჩამოყალიბების, მისი სოციალიზაციის, საზოგადოებისთვის სასურველი და მისაღები ქცევების, ღირებულებებისა და დამოკიდებულებების ჩამოყალიბების პროცესს. სწორედ ამ კონტექსტში ორი ტერმინის შედარებისას წარმოიშვება სოციალურ-კულტურული „გაუგებრობა“, რადგან იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს ანგლოსაქსური ტრადიციული „განათლება“ ყოველივე „erzeihung“-ს მოკლებულია და მის მთავარ არსს ბავშვისთვის მხოლოდ საგნობრივი შინაარსის, ცოდნის გადაცემა წარმოადგენს. თეორიული თვალსაზრისით, აღნიშნული შეხედულება უსაფუძვლოა. მეტიც, აღსანიშნავია, რომ მე-20 საუკუნეში ანგლო-ამერიკელ თეორეტიკოსთა და მკვლევართა ნაშრომები „განათლების“ – მრავალმხრივი, პიროვნების განვითარებაზე ორიენტირებული პროცესის შესახებ პოპულარობით სარგებლობდა კონტინენტურ ევროპაში (მაგ., ჯონ დიუი).

განათლება – სტრუქტურირებული აკადემიური სასწავლო პროცესის შიში

როგორც აღვნიშნეთ, თეორიული და კვლევითი თვალსაზრისით, „განათლება“ არ გულისხმობს მხოლოდ საგნობრივ-შინაარსობრივ სწავლებას და არათუ არ გამორიცხავს „აღზრდას“, არამედ უცილობლად მოიცავს მას. საქართველოს „ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნები“ (2004) განათლების სწორედ ასეთ ხედვას გვთავაზობს:

“საქართველოში ზოგადი განათლების სისტემა მიზნად ისახავს, შექმნას ხელსაყრელი პირობები ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების მატარებელი, თავისუფალი პიროვნების ჩამოყალიბებისათვის. ამასთან ერთად განათლების სისტემა უვითარებს მოზარდს გონებრივ და ფიზიკურ უნარ–ჩვევებს, აძლევს საჭირო ცოდნას, ამკვიდრებს ჯანსაღი ცხოვრების წესს, მოსწავლეებს უყალიბებს ლიბერალურ და დემოკრატიულ ღირებულებებზე დამყარებულ სამოქალაქო ცნობიერებას და ეხმარება მათ ოჯახის, საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე საკუთარი უფლება–მოვალეობების გაცნობიერებაში“.

მაშინ, როდესაც ზოგად განათლებაში „საჭირო ცოდნის მიცემა“ მხოლოდ ერთი კომპონენტია განათლების მრავალმხრივი მიზნების, რაღას გულისხმობს „აღზრდა“, როდესაც საქმე ეხება ადრეული ასაკის ბავშვებს? რა არის ის გამორჩეული თავისებურება, რაც მხოლოდ „აღზრდისთვის“ არის დამახასიათებელი და განათლების ზემოთ მოცემულ საზღვრებს მიღმაა? „აღზრდის“ ტრადიციული კომპონენტები ნამდვილად არ ხვდება ამ საზღვრებს მიღმა, თუმცა დიალოგის მხარეებს შორის შესაძლოა არსებობდეს „აღზრდის“ განსხვავებული გაგებაც, რაც შესაძლოა გაუგებრობას იწვევდეს. მაგალითად, საქართველოში ასეთი მოსაზრებაც გამოთქმულა, რომ საბავშვო ბაღი „აღზრდის“ ადგილია, რადგან იქ ბავშვები იკვებებიან და იძინებენ. ამ შემთხვევაში შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ საქმე გვაქვს ტერმინების „ზრუნვა“ და „აღზრდა“ აღრევასთან, რასაც, ბუნებრივია, არაფერი აქვს საერთო აღზრდა/განათლების დისკუსიასთან.

ისტორიულად, სკოლამდელი განათლების (მიუხედავად იმისა, თუ რა სახელით მოიხსენიებდნენ) თეორიისა და პრაქტიკის უმთავრეს საფუძველს სწორედ ბავშვის მრავალმხრივი – პიროვნული, სოციალური, ფიზიკური და შემეცნებითი განვითარება წარმოადგენდა. სწავლა, განვითარება, ღირებულებების ჩამოყალიბება, სოციალიზაცია – ერთიანი პროცესია. ეს სწორედ ის ხედვაა, რასაც ჩვენ არათუ სკოლამდელი განათლებისგან, არამედ ზოგადი განათლებისგან ვითხოვთ. სკოლებს ნამდვილად შეუძლიათ ბევრი ისწავლონ საბავშვო ბაღებისგან იმის შესახებ, თუ რას წარმოადგენს განათლება, როგორც ინდივიდზე ორიენტირებული მთლიანი პროცესი, როდესაც საქმიანობა ისეა დაგეგმილი, რომ ბავშვი ინტერესით და ლაღად ერთვება მასში და მრავალმხრივად ვითარდება. მათემატიკის სწავლა არასოდეს არის მხოლოდ მათემატიკა, ხოლო წახემსება – უბრალოდ, შიმშილის დაკმაყოფილება. ყველა სიტუაცია, ყველა მოვლენა დაფიქრების, გააზრების, ურთიერთობის, თამაშის, ინტერესის, განვითარების, სწავლის წყაროა. საინტერესოა საქართველოში ბოლოდროინდელი პოპულარული დისკუსია და აღტაცება ფინური განათლების მოდელით, სადაც განათლების ხედვა სწორედ ასეთ, ადამიანის განვითარების უწყვეტ და  „ჰოლისტურ“ გააზრებას ეფუძნება.

მაშ, რატომ არ არის საზოგადოებაში შეთანხმება მიღწეული იმის შესახებ, რომ განათლება, ნებისმიერ საფეხურზე, არ წარმოადგენს მხოლოდ აკადემიურ, შინაარსობრივ/საგნობრივ სწავლა-სწავლების პროცესს? ასეთი ცოდნის მიღება ყოველთვის არის განათლების ერთი, მაგრამ არა ერთადერთი ნაწილი, მათ შორის სკოლამდელ საფეხურზე. ბავშვებს ადრეულ ასაკში უვითარდებათ მათემატიკური და წიგნიერების უნარ-ჩვევები, სწავლობენ მეცნიერულ კანონზომიერებებს, უყალიბდებათ ესთეტიკური ღირებულებები და იწყებენ კულტურის პროდუქტების აღქმას. ტვინის განვითარების კვლევები ცხადყოფს, რომ სიცოცხლის პირველი წლები სწავლის ყველაზე ინტენსიური პერიოდია, რომელზეც მომავალში დაშენდება უფრო კომპლექსური ცოდნა და სააზროვნო უნარები. თუკი „აღზრდა“ არ მოიაზრებს ბავშვის მიერ გარესამყაროს შემეცნების, ახალი ცოდნის ათვისების კომპონენტს, თანამედროვე კვლევების პერსპექტივიდან, ის უბრალოდ უგულებელყოფს ბავშვის განვითარების ერთ უმნიშვნელოვანეს ასპექტს; ხოლო თუ „აღზრდა“ მოიაზრებს მას, მაშ, რა განსხვავება რჩება მასა  და „განათლების“ ჰოლისტურ ცნებას შორის? პრობლემა ისაა, თუ როგორ ხდება ცნებების პრაქტიკული გააზრება. სკოლამდელი განათლების სფეროში მომუშავე ადამიანებისთვის „განათლება“, ტრადიციულად, სკოლის აკადემიურ, სტრუქტურირებულ მიდგომასთან ასოცირდება. სამწუხაროდ, სკოლების უმრავლესობა ასეთიც არის და მათი ფოკუსი უმთავრესად არა ბავშვის პიროვნული, მოქალაქეობრივი,  სოციალური, შემეცნებითი და ფიზიკური განვითარებაა, არამედ ვიწრო საგნობრივი ცოდნის სწავლა-სწავლების პროცესი.

ამ კონტექსტში შესაძლოა გასაგები იყოს სკოლამდელი განათლების სფეროს პრაქტიკოსთა შიში, რომ „განათლების კომპონენტის დაბრუნება“ საბავშვო ბაღებისთვის საფრთხეს წარმოადგენს – დაემსგავსონ სტრუქტურირებულ, აკადემიურ ცოდნაზე ორიენტირებულ, მრავალი ბავშვისთვის მოსაწყენ და უინტერესო გარემოს – სკოლას. თუკი განათლებას ამ შემთხვევაში საზოგადოება „შინაარსის სწავლის“ ეკვივალენტად აღიქვამს, სკოლამდელი განათლების პრაქტიკოსებისთვის უცხო ნამდვილად არ უნდა იყოს, რომ ბავშვები ადრეულ ასაკში ბევრ რამეს სწავლობენ. ამდენად, „განათლების კომპონენტის დაბრუნებაზე“ საუბარი უადგილოდ ჟღერს, თუკი ამას პროცესსა და შინაარსთან მიმართებით განვიხილავთ. ბავშვები სწავლას იწყებენ დაბადებიდან და არა მაშინ, როდესაც 3 ან 6 წელი შეუსრულდებათ, ხოლო სწავლის გაიგივება საგნობრივ საგაკვეთილო აკადემიურ პროცესთან საკითხის ძალიან ზედაპირულ გააზრებაზე მიუთითებს. „განათლება“ საბავშვო ბაღებიდან არასოდეს წასულა, რომ დავაბრუნოთ. ამავდროულად, უნდა აღინიშნოს, რომ „დაბრუნება“ შესაძლოა განიხილება განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ სკოლამდელ განათლებაში აღებული ახალი პასუხისმგებლობების კონტექსტში (სკოლამდელი განათლების სახელმწიფო სტანდარტების შექმნა და მონიტორინგი), თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოებისთვის ცალსახად ნათელი იყოს: ეს „განათლება“ და მასთან დაკავშირებული სტანდარტები არავითარ შემთხვევაში არ წარმოადგენს საგნობრივი სწავლების აკადემიურ პროცესს და გულისხმობს ბავშვის მრავალმხრივ განვითარებასა და კეთილდღეობაზე მზრუნველ გარემოსა და პროცესს.

სკოლამდელი განათლება მთლიანი პროცესია. მსოფლიოს მასშტაბით ჩატარებული მრავალი კვლევის მტკიცებულებები ცხადყოფს, რომ სკოლამდელი განათლება ბავშვისა და საზოგადოებისთვის პოზიტიური შედეგების მომტანია მაშინ, როდესაც ბავშვის განვითარება, სწავლა და მასზე ზრუნვა ერთიან პროცესად არის მოაზრებული. წარმოუდგენელია მისი დაჩეხვა აღზრდის, სწავლის, თამაშის, ზრუნვის პროცესებად, ვინაიდან ყოველივე ეს ერთდროულად მიმდინარეობს და წარმოადგენს ერთი პროცესის ურთიერთგადაჯაჭვულ ასპექტებს. სამწუხაროდ, სკოლამდელი განათლების ასეთი აღქმა ჯერჯერობით არ არის დამკვიდრებული საქართველოში. ამის ნათელი მაგალითია სასკოლო მზაობის პროგრამის „თ-ა-მ-ა-შ-ი“-ს დანერგვის პროცესში ჩამოყალიბებული დამოკიდებულება, რომელიც სრულიად ეწინააღმდეგება ზემოთ გამოთქმულ დებულებას. კერძოდ, პროგრამის ფარგლებში 3 საათი განისაზღვრა მინიმალურ ყოველდღიურ დროდ იმ საგანმანათლებლო კონტექსტისთვის, სადაც პროგრამა არ ხორციელდება ტრადიციულ სრულდღიან საბავშვო ბაღში (მაგ., სკოლის ბაზაზე გახსნილი ე.წ. „სასკოლო მზაობის ჯგუფები“). აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პროგრამა (როგორც ნებისმიერი ხარისხიანი სკოლამდელი განათლების პროგრამა), რა თქმა უნდა, ფოკუსირებულია ბავშვის მრავალმხრივ განვითარებაზე და არა – საზოგადოებაში ტრადიციულად მოაზრებულ, სკოლისთვის საჭირო უნარ-ჩვევებზე (წერა-კითხვა, არითმეტიკა). პროგრამის ფარგლებში თამაში წარმოადგენს სწავლისა და განვითარების მთავარ სტრატეგიას და არა – სტრუქტურირებულ, აღმზრდელის/მასწავლებლის მიერ მართულ პროცესს. სასკოლო მზაობის პროგრამის ტრადიციულ სრულდღიან საბავშვო ბაღებში დანერგვის პროცესში გამოიკვეთა მოულოდნელი ტენდენცია: პრაქტიკოსები და მართვის რგოლის წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ პროგრამა წარმატებით მიმდინარეობს ჯგუფებში სამი საათის განმავლობაში, ხოლო დანარჩენი დრო ჩვეულებრივ სააღმზრდელო პროცესში არიან ბავშვები ჩართული (?). მსგავსი განცხადებები მიუთითებს, რომ სკოლამდელი განათლების სფეროში მომუშავე ადამიანების ხედვა არ ეფუძნება ჰოლისტურობისა და თანამიმდევრულობის პრინციპებს და ბევრ მათგანი სწავლას, განვითარებას, თამაშსა და აღზრდას ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ პროცესებად მოიაზრებს.

რატომ „განათლება“?

უნდა ითქვას რომ ქართული ტერმინის – „აღზრდის“ ტრადიციული გაგება ბავშვს ობიექტად მოიაზრებს: ის ბავშვი კი არა, უპირველესად, „აღსაზრდელია“, ვინც „აღმზრდელმა“, თანმიმდევრული მეთოდური მიდგომებით, საჭირო ყალიბის შესაბამისად უნდა „გამოძერწოს“. აღზრდა მოიაზრება, როგორც სასრული პროცესი. განათლება კი მუდმივი და უწყვეტი პროცესია, სადაც ბავშვი, მოზარდი, ზრდასრული – პროცესის აქტიური მონაწილენი არიან და ცვალებად, „თხევად თანამედროვეობაში“ მუდმივად ვითარდებიან, სწავლობენ, გადააფასებენ, „აღიზრდებიან“.

საერთაშორისო კვლევებისა და სამეცნიერო დიალოგის ფონზე, არსებობს კი დღეს აღზრდა-განათლებას შორის უთანხმოების რაიმე საფუძველი? ალბათ მსოფლიოში ძალიან იშვიათად შეხვდებით განათლების სპეციალისტს, რომელსაც მიაჩნია, რომ განათლება წმინდად კოგნიტური ფოკუსის მქონე აკადემიურ სასწავლო პროცესს გულისხმობს. აქ მნიშვნელოვანია, ხაზი გავუსვათ განათლების სპეციალისტს – ადამიანს, რომელიც ამ სფეროს მიზანმიმართულად სწავლობს,  რადგან, სამწუხაროდ, ამავე  რწმენასა და შეხედულებებს ნაკლებად ვხვდებით გადაწყვეტილების მიმღებთა შორის (რომლებიც ხშირად განათლების სფეროს ძალიან ცუდად იცნობენ). განათლების სფეროში გასული საუკუნის 80-იან წლებში დაწყებული ტრანსატლანტიკური სამეცნიერო დიალოგისა და საერთაშორისო კვლევების შედეგად, ამ ტერმინებთან დაკავშირებით, დღეს, საერთაშორისო საგანმანათლებლო დისკურსში მეტი კონსენსუსია. მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიულად მათი შინაარსი შესაძლოა განსხვავებული იყო, ორივე ტრადიცია ადრეული ასაკის ბავშვების სწავლასა და განვითარებასთან მიმართებით მსგავს მიზნებსა და ამოცანებს აყალიბებს თეორიულ და კვლევით დონეზე.

მნიშვნელოვანია, საქართველოში შედგეს ღია დისკუსია აღნიშნულ ტერმინების თაობაზე. ამის გარეშე რთული იქნება, საზოგადოებას შეექმნას სწორი წარმოდგენა სკოლამდელი განათლების ზოგადი არსისა და მიზნების შესახებ.

როგორც ამ დისკუსიის მონაწილე მხარეს, მიმაჩნია, რომ მიზანშეწონილია „აღზრდის“ ჩანაცვლება ახალი ტერმინით – „განათლება“. პირველ რიგში, კიდევ ერთხელ უნდა გაესვას ხაზი, რომ განათლების ჰოლისტური განმარტება მოიცავს „აღზრდის“ ტრადიციულ გააზრებას. მეორე: ვინაიდან ქვეყანაში დამკვიდრებულია ტერმინი „განათლების სისტემა“ (რომელიც არ წარმოადგენს მხოლოდ შინაარსობრივი ცოდნის სწავლა-სწავლების პროცესის ორგანიზების სისტემას და სოციალური პედაგოგიკის ასპექტებსაც მოიაზრებს) და სკოლამდელი განათლება მისი განუყოფელი ნაწილია, მართებული იქნება სწორედ ტერმინ „განათლების“ გამოყენება. ხშირად, სამწუხაროდ, სკოლამდელი განათლების სფეროში მონაწილე მხარეები პასუხისმგებლობას თავს არიდებენ მისთვის „აღზრდის“ ფუნქციის მინიჭებით, რითაც ხდება სკოლამდელი განათლების დაკნინება და მისი წარმოჩენა, როგორც საგანმანათლებლო სისტემის ნაკლებ მნიშვნელოვანი საფეხურისა.

მომავალ წლებში მნიშვნელოვანი იქნება, შევინარჩუნოთ სიფხიზლე იმ რეალურ საფრთხესთან დაკავშირებით, რომელიც სკოლამდელ განათლებაში „განათლების“ არამართებულ გაგებას შესაძლოა მოჰყვეს, ანუ საბავშვო ბაღში საგანმანათლებლო პროცესი დაემსგავსოს „ცუდ“ სკოლას – გახდეს სტანდარტიზებული, სტრუქტურირებული, მასწავლებლის მიერ მართული და აკადემიურ ცოდნაზე ორიენტირებული. ამიტომ, სკოლამდელი განათლების ტრადიციებს შესაძლოა დასჭირდეს აქტიური დაცვა საბავშვო ბაღებში. მეტიც, ზოგადი განათლების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის იქნებ მართებული იყოს მცდელობა – განათლების ჰოლისტური გააზრებით სკოლები დაემსგავსოს საბავშვო ბაღებს, როგორც ეს ფინეთის სახელგანთქმულ განათლების სისტემაში ხდება.

გამოყენებული ლიტერატურა

საქართველოს მთავრობის დადგენილება # 84 (18.10.2004) ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების შესახებ. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/11098

1. Biesta (2016): Who’s Afraid of Teaching? Heidegger and the Question of Education ‘Bildung’/‘Erziehung’). Educational Philosophy and Theory.

https://dx.doi.org/10.1080/00131857.2016.1165017

93. A. Frolov (2003) Social Education and the Legacy of A.S. Makarenko, Russian Education & Society, 45:11, 79-93.

354. B. Gundem & S. Hopmann (Eds). (1998). Didaktik and/or Curriculum. An International Dialogue. Conclusion- Didaktik Meets Curriculum: Towards a New Agenda. pp. 331- 354. Peter Lang.

Soviet Education (1980) Chapter 8: The Social Education Process in the School. Soviet Education, 22:9-10, 100-124.  https://dx.doi.org/10.2753/RES1060-9393220910100

Raymond L. M. Lee. (2005). Bauman, liquid modernity and dilemmas of development.  Thesis Eleven 83: 61–77.

ერთი გულსაკლავი ამბით უნდა დავიწყო. მეგობარი მყავს ბავშვობის. არც ერთ გალაქტიკაში არ მეგულება ასეთი კარგი ადამიანი. ერთხელ მირეკავს, შენი რჩევა მჭირდება ძალიანო. და მიყვება თავის პირველკლასელ, მერცხლისთვალება,საოცრად წყნარ და ჭკვიან ნინიკოზე: როგორ დარჩა სახლში წყლის ბოთლი,რა ძალიან მოსწყურდა, რადგან სიცხე მიუცია სკოლაში, როგორ არ გამოიძებნა უზარმაზარი საჯარო სკოლის უზარმაზარ ბუფეტში ერთი ჭიქა, რომ ბავშვს წყალი დაელია.როგორ ითმინა ეს საშინელი წყურვილი და 39 გრადუსი სიცხე მე- 5 გაკვეთილის ბოლომდე ისე, რომ არავის შეუწუხებია თავი, არც წყალი მიუწოდებიათ, არც დედისთვის დაურეკავთ და როცა ბოლოს და ბოლოს დედა მივიდა და გულაჩუყებული, აქვითინებული გადახვევია, დაადგათ ნინიკოს დამრიგებელი თავზე და მკაცრი ტონით მოუწოდებდა, ისტერიკები ნუ დაიმართეო,მერე დედას მიუბრუნდა და უსაყვედურა, წყალი არასდროს არ უნდა დაგავიწყდეთ, მე სად ვეძებო მერე ჭიქა, რამდენჯერაც ამათ წყალი მოსწყურდებათო! საერთოდაც ძალიან უცნაური და ემოციური ბავშვია და კეთილი ინებეთ, სახლში ამაზე იმუშავეთო.

გავშრი.

რა უთხარი-მეთქი? არაფერი, ბოდიში მოვუხადეო, ხომ იცი მასწავლებლებმა როგორ იციან გადაკიდება ბავშვებზე (ჩვენ მასეთ სკოლაში არ გავზრდილვართ, მაგრამ არ იუაროო)  და სხვა რა გზა მქონდაო.

წამით წარმოვიდგინე, როგორ იდგა  მასწავლებლის ,,გადაკიდებით“  შეშინებული  ჩემი ყველაზე მამაცი, კეთილი და ციმციმა მეგობარი, რომელსაც 6 წლისას ულამაზესი და უჭკვიანესი დედა მოუკვდა, 11 წლისას მამა ჩააკვდა ხელში, იმის მერე სრულიად მარტო ზრდიდა საკუთარ თავს და ერთხელაც არც შეურცხვენია და არც დაუჩაგვრინებია ვინმესთვის თავი…წარმოვიდგინე, როგორ  ჰპირდებოდა მორჩილად ვიღაც ფსევდომასწავლებელს, რომ აღარასოდეს დაავიწყდებოდა შვილისთვის წყლის გამოტანება, აუცილებლად იზრუნებდა ნინიკოს ზედმეტ ემოციურობაზე სახლში…

და რჩევა კი არა, ტირილი მომინდა…ყურმილის დაკიდების მერეც მეტირებოდა, ღამითაც და დილითაც, ერთი კვირის მერეც და ერთი თვის მერეც, იმდენჯერ, რამდენჯერაც გამახსენდებოდა… ძალიან მომინდა, არ ვყოფილიყავი 600 კილომეტრით შორს, მყოფნოდა გამბედაობა, მივსულიყავი და პასუხი მომეთხოვა წყურვილისა და სიცხისგან გაწამებული პირველკლასელის გამო.

ნინიკო უსიყვარულო ანუ  უპასუხისმგებლო ქვეყანაში ცხოვრობს, აქ უნდა გაიზარდოს.

დიდი ხანია დავრწმუნდი, რომ სიყვარული ყველაზე დიდი პასუხისმგებლობაა  და  ყველაზე მნიშვნელოვანი, რაც გვაკლია, როგორც საზოგადოებას, სწორედ ეს გრძნობაა.

უძნელესი მგონია, ბავშვს გაუჩინო პასუხისმგებლობის განცდა. არადა, თუ პასუხისმგებლობის გრძნობა გაუჩნდა,სწორედ მაშინ ყალიბდება ის თავისუფალ, ძლიერ და რაც მთავარია, მოსიყვარულე პიროვნებად.

,, პასუხისმგებლობა“ რთული სიტყვაა და ორი ნაწილისგან შედგება: პასუხის მგებლობა – ანუ ვიღაცამ რაღაც გითხრა და შენ უნდა უპასუხოო. ილიასი არ იყოს, მადლზე რომ ამბობს: ,, მადლი ერთისგან გაწირვაა და მეორისაგან შეწირვა ერთსა და იმავე დროს. თუ ან გამწირველი არ არის, ან შემწირველი, მადლიც არ არის..“, პასუხისმგებლობაც ასეა. უამრავი გზა არსებობს, როგორ უნდა გავუჩინოთ ბავშვს პასუხისმგებლობის გრძნობა: დავალებების დამოუკიდებლად შესრულებას უნდა მივაჩვიოთ, არჩევანის საშუალება მივცეთ საკვების, ტანსაცმლის, სათამაშოს, წიგნის არჩევისას… შინაური ცხოველი ვუყიდოთ, რათა მასზე ზრუნვას მიეჩვიოს და ა.შ. და ა.შ.  მაგრამ მე მგონია, რომ ეს ყველაფერი არაფერი იქნება, თუ არ დაინახა, რომ მე, უფროსს, მიყვარს ჩემი საქმე და იმიტომ მიხარია მისი კეთება. მე, უფროსს, მიყვარს ჩემი ქალაქი და იმიტომ ვეძებ აუცილებლად ნაგვის ურნას,რომ ჩავაგდო ჯიბეში ჩაჭმუჭნული ქაღალდი. მიყვარს ადამიანები და იმიტომ ვცდილობ, დავეხმარო, ვისთვისაც დახმარება შემიძლია და თუ არა,გული არ ვატკინო მაინც…

ერთ ხანს გამალებით ვეძებდი ნაწარმოებებს, რომლებიც პასუხისმგებლობის თემას ეხებოდა. ვიცი, პირველ რიგში  მომაგებებთ ,,გამზრდელსა“ და ,,ხევისბერი გოჩას“. დიახ, ძალიან უყვართ ბავშვებს აკაკის ეს პოემა, მაგრამ ზუსტად იციან,რომ ვერც მე და ვერც სხვა მასწავლებელი ვერ მოვიკლავთ თავს, თუკი ჩვენი აღზრდილი უღირსად მოიქცევა. დაძაბულები და მთელი ინტერესით კითხულობენ ,,ხევისბერ გოჩას“, ბევრს ფიქრობენ და კამათობენ, მაგრამ ძალიან კარგად იციან, რომ, ზოგადად, მამები არ კლავენ შვილებს არანაირი ღალატის გამო და არც უნდა მოკლან.

მოკლედ, ბევრი ვეძებე თუ ცოტა გონების ლაბირინთებში, სხვებსაც ვკითხე, მაგრამ ამაზე უფრო ადამიანური და ,, პასუხისმგებლიანი“  ნაწარმოები მე არ მეგულება – ,, ლამაზი ცრემლები“.

ალბათ, ყველა ფილოლოლოგმა იცის რევაზ ინანიშვილის ეს მართლა ულამაზესი ნოველა. ერთი ,,ჩამყუდროებული“, სათნო მოხუცი როგორ უტოვებს ანდერძად შვილიშვილს, დაასრულოს თავისი დაწყებული საქმე, დახერხოს შეშა ერთ – ერთ ოჯახში. ის შვილიშვილი აუცილებლად ჩამოყალიბდება პასუხისმგებლიან ადამიანად, რადგან ბაბუამ ძალიან გულწრფელად და ბუნებრივად დაანახვა,რამდენად მნიშვნელოვანია,თუნდაც სრულიად უცხო ადამიანებსაც კი იმედი არ გაუცრუო.

მერე ფილმებსაც გადავავლე გონების თვალი.

,,კესი“ კენ ლოუჩის არაჩვეულებრივი ფილმია იმაზე, თუ როგორ დაინტერესდება ერთი ,, უსაქმური, უწიგნური და უპასუხისმგებლო“ ბიჭი  შევარდნების მოშინაურებით. როგორ აიძულებს ეს ინტერესი, წაიკითხოს სქელი წიგნი მათ მოშინაურებაზე. რუდუნებით, ნაბიჯ- ნაბიჯ მიყვება ამ წიგნის ინსტრუქციას და ბავშვისთვის თითქმის შეუძლებელს შეძლებს: მოიშინაურებს შევარდენს. ლუკმას უნაწილებს თავის შევარდენს, აღარ მიდის სახეტიალოდ და სათამაშოდ, მაშინვე სახლში მორბის,რომ კესს აჭამოს ( ასე ჰქვია შევარდენს) და როცა ერთხელაც ამ მიღწევით გაოცებული მასწავლებელი სახლში ესტუმრება, საოცრად მარტივად და გულწრფელად უხსნის,რომ ხალხი არასწორად ფიქრობს,შევარდენი მოშინაურებული კი არაა,ის ისევ გარეულია, უბრალოდ, ბიჭს დართო ნება,რომ მასზე იზრუნოს და ბიჭსაც ძალიან მოსწონს, რომ მას უვლის. საოცარი ფორმულირებაა იმისა, თუ რას ნიშნავს სიყვარული და პასუხისმგებლობა. თუ გიყვარს, მასზე ზრუნვა გინდება და თუ უყვარხარ, გაძლევს ნებას მასზე იზრუნო, ოღონდ ისე, რომ შენ შენად დარჩე, თან მისი იყო. მაგრამ ფილმში ამ პატარა ბიჭის საოცარ სიყვარულს გარშემო მყოფი უამრავი უფროსის უსიყვარულობა, გულგრილობა, ძალადობა უპირისპირდება და ხდება კიდეც ამ ძალადობის მსხვერპლი…

დიახ, ვერ ვასწავლით ბავშვს პასუხისმგებლობას და სიყვარულს, თუ არ გვეყვარება უკლებლივ ყველა ბავშვი; თუ ერთხელ მაინც ვეცდებით, მოვატყუოთ ის; თუ დავპირდებით და არ შევუსრულებთ; თუ შეგვეშლება მათთან და არ ვაღიარებთ ამ შეცდომას და ბოდიშს არ მოვიხდით მხოლოდ იმიტომ,რომ ბავშვები არიან; თუ არ ვეცდებით, მათთან ერთად ვაკეთოთ მნიშვნელოვანი, სასარგებლო და საინტერესო საქმეეები; თუ სავარძლებში ვსხედვართ და არ მივაქცევთ ყურადღებას მათ გამოთქმულ აზრებს, იდეებს, ინიციატივებს მხოლოდ იმიტომ, რომ ბავშვები არიან ( აი, დედები, მამები, ბიძიები ან თუნდაც მასწავლებლები რომ მოჰყოლოდათ, მაშინ სხვა იქნებოდა) … არ ექნებათ პასუხისმგებლობა, თუ შეამჩნევენ რომ ჩვენ,დიდებს, არ გვიყვარს ჩვენი საქმე; თუ დაინახავენ,როგორ ვუმსხვრევთ და ვუნადგურებთ ქალაქს მხოლოდ იმიტომ,რომ რაღაცაზე გავბრაზდით… თუ დაინახავენ, რომ ნასვამები ვსხედვართ საჭესთან, ხელაღებით დავარღვევთ ყველა წესსა და კანონს და უამრავი სრულიად უდანაშაულო ადამიანი ეწირება ჩვენს უპასუხისმგებლობას … თუ საუკუნის წინანდელ წიგნის მაღაზიას, რომელიც ქალაქის რელიქვია და თვალსაჩინოება იყო, რესტორნად ვუქცევთ, რომელშიც წიგნები მხოლოდ ბუტაფორიაა, ისინი ჩათვლიან, რომ არც წიგნის სიყვარულია აუცილებელი, არ საკუთარი ქალაქის და მით უმეტეს,რა საჭიროა სხვისი ნაშრომ- ნაღვაწის მოფრთხილება. თუ ჩვენი უყურადღებობისა და უპასუხისმგებლობის გამო თუნდაც ორი მოხუცი გაგვეყინება ჩვენს ქვეყანაში, ბავშვები ჩათვლიან, რომ არ ღირს ამ ქვეყნის სიყვარული, მაშასადამე, არც აქ დარჩენა ღირს, ადგებიან და წავლენ. მერე დავრჩებით უპასუხისმგებლო და უსიყვარულო უფროსები და ვივიშვიშებთ იმაზე, რომ ახალი თაობა ტოვებს ქვეყანას.

ბავშვებმა ზუსტად იციან, რა ძნელია უსიყვარულო ქვეყნის შვილობა. ნინიკომ უკვე  იცის, სულ ემახსოვრება.

ვთქვათ, ისლანდიის სანაპიროზე ვიმყოფებით და ვხედავთ, როგორ მოჰყვება ოკეანეში მცურავ გემს მის თავზე ცაში თავდაყირა დაკიდებული მეორე ხომალდი. მათი ანძები ერთმანეთს ერწყმის. თანდათან ყირამალა მოლივლივე ხომალდი სულ უფრო ბუნდოვან კონტურებს იღებს და ბოლოს უჩინარდება, თითქოს გიგანტური საშლელით იშლება. ვოცდებით, თუმცა ვიცით, რომ ეს მირაჟია, ოპტიკური მოვლენის ერთ-ერთი სახეობა – ფატა მორგანა. ჰაერში დაკიდებული გემი ნამდვილი ხომალდის ანარეკლია, სარკის როლს კი აქ ატმოსფერო ასრულებს[1].

თუკი ეს ყველაფერი მირაჟია და აიხსნება საგნიდან წამოსული სინათლის სხივების გამრუდებით, რასაც სინათლის გარდატეხის ანომალიური განაწილება იწვევს[2], მაშასადამე, საქმე გვაქვს აქტუალური ობიექტური სინამდვილის ასახვასთან, ჩვენ კი მასთან ვურთიერთობთ, ანუ აღვიქვამთ. მაგრამ თუკი მირაჟის ეს ფორმა რეალობის ასახვაა და მისი აღქმა, საინტერესოა, რატომ ეწოდა უცილობლად ფატა მორგანა’ და არა *ფატა ბეატრიჩა?!

 კონკრეტული ნომენის[3] სახელდების ფსიქოლოგიური საფუძველიც, რის გამოც ოდესღაც ამ ბუნებრივი მოვლენისთვის Fata Morgana უნდა ეწოდებინათ, ასევე ობიექტური, დამოუკიდებელი  სინამდვილის ასახვაა, ოღონდ იმ განსხვავებით, რომ თავად ამ გრძნეულს თუ მის შესახებ ამბავს წარსულში ისე უმოქმედებია მის სახელმდებ ვინმე X-ზე, რომ აღქმის საშუალებით ახალი სინამდვილეც შეუქმნია, ანუ წარმოუსახავს მეფე არტურის გრძნეული ნახევარდა მორგანა,[4] რომელიც ძმას იმდენად მტრობდა, რომ ასოცირდებოდა ვულკანისმფრქვეველ მთა ეთნასთან და საშიშ სირენებთანაც კი, რომლებიც მეზღვაურებს მომაჯადოებელი ხმით იტყუებდნენ და გემებს უმსხვრევდნენ.

ვინმე X-ის გამოჩენამდე ადრე შუასაუკუნეებიდან გადმოყოლილი ეს ლეგენდები ახალი წარმოსახვის საფუძველი გამხდარა ქრისტოფ მარტინ ვიელანდისთვის[5], რომლის  ლექსიდან „ფატა მორგანას საჰაერო სასახლეები“ (‘Fata Morgana’s Castles in the Air’) ამ უკანასკნელის  ყოვლისმომცველი იდეა ისე განზოგადებულა, რომ მრავალ ენაში კვლავაც გამოიყენება მირაჟების აღსანიშნავად, თუმცა პირველი X, რომელმაც თავისი წარმოსახვა არტურიანულ ლეგენდებსა თუ ვიელენდის პოეტურ სახეს დაუკავშირა და შემდგომი კვლევების საფუძველზე ძმა  ტობიასთან ერთად თავისი ფიზიკური თეორიაც შეიმუშავა, გახლდათ  გაბრიელ გრუბერი. მათ შემდგომ არაერთი მეცნიერი იკვლევდა ამ საკითხს, რომლის შემოქმედად თვლიან გრავიტაციას – რომ მასიური სხეულები იზიდავენ არა მარტო ნივთიერებებს, არამედ სინათლის სხივსაც. სწორედ ეს იყო ალბერტ აინშტაინის ზოგადი ფარდობითობის თეორიის ერთ-ერთი რევოლუციური წინასწარმეტყველებაც, რომელმაც ძირეულად შეცვალა ჩვენი წარმოდგენა სივრცისა და დროის შესახებ.

თუმცა ილუზორულ კონტინუუმშიც შეიძლება იმის დაშვება, რომ წარმოსახვა  შემოქმედების ჩანასახია. თვით მეფე არტურიც კი ვერ იფიქრებდა, მისი გრძნეული დის სახელი ბევრისთვის ამდენად კეთილისმყოფელი შთაგონების წყარო თუ გახდებოდა და ქრისტოფ მარტინ ვიელანდის გარდა არაერთ პოეტის მუზას შეასხამდა ფრთებს, ჰენრი ვადსვორთ ლონგფელოუსაც[6] აქტიურად შეაყენებდა  რომანტიზმის გაუვალ გზებზე, ჩვენ კი მისი ლექსის თარგმნას შთაგვაგონებდა და გრძნეული ფანტომისა თუ მისი ილუზიისადმი მიძღვნილ ლექსს (FATA MORGANA) ქართულად ასე აგვაჟღერებინებდა:

„ჰოი, იმ სიმღერის ტკბილო ილუზიავ,

ყველგან რომ აცდუნებ მგზავრს,

მარტოსულ მინდვრებზე და თუნდაც მუსვრაში,

რომელშიც უძრავად ჩანს.

მე გიახლოვდები, შენ უჩინარდები,

ხელს გახებ, გარბიხარ შორს,

თუმცაღა ნიადაგ  – დღისითაც, ღამითაც,

შენი ხმით გულის სისხლს მთხოვ.

ვითარ დაქანცული ყარიბი, ვხედავდი

უდაბნოს სიცხეში ტბას

ან როგორ ერთვოდა ძვირფასი სასახლე

პრერიის უღრუბლო ცას.

უზადო ქალაქებს მაღალი კოშკებით,

ოქროს სახურავთა ალს,

დანისლავს ბურუსი და ქარი განაბნევს,

როგორც განაბნევდა ავლს.

თუმც ვერ შევჩერდები, სულ ვიხეტიალებ,

ვიდრე ანათებ და ვარ,

ელვარე ქალაქო საამო სიმღერის,

ოცნების მიწავ და ცავ.

მე კვლავ შემოვაღებ ოქროსფერ კარიბჭეს,

შენამდე მოვაღწევ როს.

აქ აღარ დამხვდები!  თუმც დაველოდები

შენთან კვლავ შეხვედრის დროს“.

ეს მოკრძალებული ცდუნება დიად ცდუნებებთან ვერასდროს მივა, თუმცა შემოქმედების კარიბჭეში მირაჟების შიშისა და ფუჭი იმედების გარეშე ბევრს შეუღწევია, რეალობისთვის თვალი გაუსწორებია, წინაღობები გადაულახავს და გარეშე თვალისთვის ახალი მირაჟების შესაქმის წყარო გამხდარა. მაგალითად, ედგარ ალან პოს, რომელიც თავისი წარმოსახვით ლიტერატურის დარგში ყველაზე წინგამხედავი აღმოჩნდა და დეტექტიურ-ფილოსოფიური ილუზიების/იმაგინაციების წყალობით  საკუთარი სახელი – „ედგარი“ – მწერლებისთვის ჯილდოდ აქცია, მისი ზარები ცხოვრების გზებზე ხშირად გაისმის, ისევე, როგორც მისივე საათის მაჯისცემა „წითელი სიკვდილის ნიღბიდან“, ან პირებალესილი ქანქარას შხუილი ვირთხებით სავსე საპყრობილეში თვალუწვდენელი, პირღია ჭის თავზე ანაც მორგანასებრ გრძნეული ხმებით ამონათქვამი ხშირი უარი – “Never more!”. რა იყო ასე დიდი იმპულსი, რითაც გონება აამოქმედა ან დიდი ძალა, რითაც აზრი სხვა ასტრალებში გადაავანა?!

ბევრი მწერალი მიიჩნევს, რომ ადამიანისთვის ყველაზე დიდი საჩუქარი ფანტაზიაა და იგი მეცნიერის გონებასთან ერთად ერგო ედგარ ალან პოს.   „ნანტუკეთელი არტურ გორდონ პიმი“ – მწერლის ერთადერთი რომანი  – ჟიულ ვერნის წარმოსახვის შთაგონება აღმოჩნდა „არტურ გორდონ პიმის მონათხრობისთვის გლასის სფინქსიდან“[7]. პიმის ილუზია ინტელექტუალური გონების წარმოსახვაა  სამხრეთ პოლარულ რეგიონში ცხოვრების შესახებ უკვე ორზე მეტი ,საუკუნის წინ და მან თავის მხრით, არაერთ სამეცნიერო ფიქციას – სპეკულაციურს, იმაგინაციურს, ფუტურისტულ მეცნიერებას და ტექნოლოგიებს, სივრცესა და დროში, სინათლის სიჩქარეზე უსწრაფესად მოგზაურობას, პარალელურ სამყაროებს, კოსმიურ სიცოცხლეს…– დაუდო სათავე. ვერნის ბევრი წინასწარმეტყველება ახდა და თანამედროვე ტექნოლოგიის გამოყენებით განვითარება ჰპოვა. ნუთუ ჟიულ ვერნი ედგარ ალან პოს მირაჟი იყო? არამც და არამც! მისი შემოქმედება კი შეიძლება იქცეს აღქმულთან ერთად მის ილუზიად. რაც უფრო მშვენიერი იქნება საგანი, მით უფრო მშვენიერ ილუზიებს, დაუვიწყარ მირაჟებს დაბადებს იგი.

ამბობენ, რომ კარგი წარმოსახვისთვის აუცილებელია ალღო (ინტუიცია), გამოგონება (ინოვაცია) და  განყენება (კონცეპტუალიზაცია).  იმაგინატორები თითქოს დიდი სურათის წინაშე დგანან, იღებენ ინიციატივას, სახავენ გზებს და პრობლემებს ახლებურად უმკლავდებიან. მათი აზროვნება არ ცნობს დაბრკოლებას და მთლიანად მზა და თავისუფალია შესაძლებლობის წარმოსაჩენად. ჰომეროსი, პითაგორა, კონფუძი, არისტოტელე, ევკლიდე, ალ-ხვარიზმი, ჩემთვის პეტრიწი, აღმაშენებელი და რუსთაველიც, ლეონარდო და ვინჩი, შექსპირი, რემბრანდტი და გალილეი, დეკარტე, სერ ისააკ ნიუტონი, სმიტი, ლოკი, კანტი, სპინოზა, ვაჟა, ილია, ტოლსტოი, თაგორი, ჯორჯ ბერნანდ შოუ, რასელი და აინშტაინი, ალან ტურინგი… – არასრული ჩამონათვალია იმ ხალხისა, ვინც დაბრკოლებების მიუხედავად, ხედვას გზა გაუხსნა და მირაჟებისა მანამ ირწმუნა, ვიდრე ისინი გაქრებოდნენ.

კენ რობინსონი თავის წიგნში „გონების გარეთ“ გვეკითხება, თუ რამდენად გვრწამს ჩვენ ძალის? რამდენად შემოქმედებითი ვართ ჩვენ ან ისინი, ვისთან ერთადაც ვმუშაობთ? რას ვიტყოდით მეგობრებზე? გვთხოვს, მოდევნო შეხვედრისას გვეკითხა მათთვის ამის შესახებ. მისთვის პარადოქსული და ყველაზე დასაფიქრებელი კითხვა იმათ შორის, რაც შეიძლება წარმოვიდგინოთ, ის არის, თუ რატომ ფიქრობს ბავშვების უმეტესობა, რომ უაღრესად კრეატიულები არიან, ზრდასრულთა უმეტესობა კი – არა?

იმიტომ ხომ არა, რომ წარმოსახვების ასაკი ბავშვობის კუთვნილებაა ან ჩვენ გვაქვს აზრისა და წარმოდგენის დაბალი ხარისხი და აუცილებლად უნდა გავზარდოთ? იქნებ გვჭირდება იმის შეხსენება, რომ თვალსაჩინო წარმოდგენებთან ერთად თვალსაჩინოებით სავსე აზრები გვჭირდება გრძნობადი შინაარსის სიმკვეთრით, კონკრეტულობის მაღალი ხარისხით და ურთიერთგანსხვავებული აზრისა და წარმოდგენის თანაგანცდით?!

ფრინველის წარმოდგენა ვერ იქნება კონკრეტულად მტრედის ან მერცხლის წარმოდგენა. იქნებ ამიტომაც დაეცა იკაროსი, რომელსაც ცვილი მზემ დაუდნო და მშვენიერი ფრთებიც სიცოცხლის მსგავსად ოკეანის ზვირთებმა მოსტაცეს. მან გონებაში ვერ წარმოსახა ის, რაც მამამ უთხრა. დედალოსი კი, ალბათ, ვერასდროს წარმოიდგენდა მისი შვილის ასეთ დაუდევრობას, მით უფრო მაშინ, როცა შემოქმედი დისწული ნიჭის გამო თავად გაწირა. იკაროსს რომ მეტი სიმბოლური წარმოსახვის ნიჭი ჰქონოდა, უფრო თვალსაჩინოდ წარმოიდგენდა თავის მომავალს და შეიგრძნობდა მის მნიშვნელობას. მისი  წარმოსახვა პირობითი აზრის სიმბოლურ მატარებლად გადაიქცა, პირობითად აღნიშნა ფრენის სიმბოლო, მაგრამ ეს პირობითობაც არ აღმოჩნდა სრული და საკმარი. ამიტომაც დამარცხდა ასე სასტიკად.

როგორ გამოიგონა იობელმა პირველი საკრავი? რა თვალსაჩინო სქემებს დაეყრდნო გაბმული აბსტრაქტული აზროვნების პროცესში მისი აზრი? რა სქემატური წარმოდგენა შემოვიდა მის გონებაში, იმისათვის, რომ აღექვა ბგერა, ეგრძნო და განეცადა იგი?  როგორ იპოვა პითაგორამ მეთუნესთან იდეა მონოქორდისა, რათა შემდგომში  ტეტრაქორდები გამოეგონა?! რამ შთააგონა ნეტავ თუბალს,  ჟანგიანი მიწის ნაგლეჯი ლაპლაპა საგნად გადაექცია, გადაედნო და, უპირველესს, მას გამოეჭედა? რა იყო მისი საწინაო სქემა? ან მეორე? თუნდაც – მესამე? რით გაამდიდრა მან ეს სქემები, რომლებიც ზოგჯერ თურმე ისე ღარიბია, რომ მასში ნაგულისხმევ აზრსაც კი აფერხებს?! სად იყო მისი პირველი სტენდი და სად მოაწყვეს პირველი წარდგენა თუ პრეზენტაცია მან და ნოემამ, ლამექისაგან ნახევარდამ, რომელმაც ჩვენთვის სამკაულები გამოიგონა?! როგორ არგებდნენ განყენებულ აზრის დასაყრდენს აზრის ობიექტს, ანუ სიტყვებს, რომელთა განცდაში წინა პლანზე არის აზრი და მნიშვნელობა და არა ნიშნის თვალსაჩინო შინაარსები?!

ჰიპოტეტურად პასუხები ყველა კითხვას აქვს. ჯერ მთავარია, ჩვენ ისინი რომ მოვარგოთ ჩვენს წარმოსახვებს, ამისთვის კი, სუბიექტურად საგნებისთვის მოვიფიქროთ სამოქმედო ინსტრუმენტები, მათი საშუალებით განსხვავებულად ვიმოქმედოთ განსხვავებულ ამოცანებში, ობიექტური აღწერილობის ხატები შევქმნათ ობიექტური მოცემულობით; დავინახოთ მათი მირაჟები ქვემოდან, გვერდებიდან, დავინახოთ ფატა მორგანა. და თუ რომელიმე პოეტის სიტყვებს გულით აღვიქვამთ, მის ანარეკლზე შეიძლება რამე ახალი ფიზიკური თეორიაც გამოვიგონოთ.

ჩვენ თუ არა, ბავშვები ამას აუცილებლად მოახერხებენ. ჯერ წავუკითხოთ ამონარიდი:

„ერთხელ ვიყავი შენი ლურჯი ხავერდის ფარდა, მრცხვენოდა, შენთვის გამემხილა ცუდი ამინდი“…

ვაჩვენოთ ფარდა და დავავალოთ, გამოაცნობინონ მას კარგი თუ ცუდი ამინდი.

ახალ ჯერზე კვლავ წავუკითხოთ ამონარიდი:

„…ერთხელ ვიყავი საწოლი და როცა გეძინა, ფეხები ძირში გადამაჭრეს, ზეწარი აფრად გამომაბეს, ბალიში წყალში დაახრჩვეს და გამდინარე წყალს დამაყოლეს…[8]“

დაე, მათ მართლაც გამოიგონონ ის საწოლი, რომელიც ნავად გადაიქცევა, აფრას აუშვებს და დიდი მირაჟების სანახავად ილუზიების უსაზღვრო ზღვაში უმტკივნეულოდ დაიწყებს ცურვას  სამხრეთიდან ჩრდილოეთამდე. მერე კი თავად აირეკლავს და კვლავ გვაჩვენებს ასე უცნაურ Fata Morgana-ს.

[1] ეს მართლაც შეიძლება მოხდეს https://www.tabula.ge/ge/story/53077-kosmosuri-mirazhi

[2] https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%9F%E1%83%98

[3] ნომენი (ლათ. ‘nomen’) – ძველ რომში მოქალაქის მეორე პერსონალური სახელი, რომელიც  ადამიანის გენეტიკურ მიკუთვნებულობას გამოხატავდა, მაგ., მარკუს ტულიუს ციცერონი.

[4] აკი La Fata Morgana-ც გრძნეულ მორგანას გამოხატავს.

[5] Christoph Martin Wieland – გერმანელი პოეტი და მწერალი (1733 -1813)

[6] Henry Wadsworth Longfellow. ლექსი გამოქვეყნებულია 1873 წელს.

[7] ‘The Narrative of Arthur Gordon Pym, Le sphinx des glaces’

[8] ამონარიდები დიანა ანფიმიადის ლექსიდან: „პირის ნიშნები“.