ხუთშაბათი, აპრილი 23, 2026
23 აპრილი, ხუთშაბათი, 2026
მთავარი წაკითხვა გვერდი 993

კენტავრი ლონდონში

მიერ
admin
-
0
„კენტავრი ლონდონში” ფაბიან კრამერის კვლევის სახელწოდებაა. ფაბიანი, გერმანელი მკვლევარი, მანჩესტერში, ქიმიის ისტორიის კონგრესზე გავიცანი. 2013 წლის ახალგაზრდა სტიპენდიანტების გამარჯვებულ ნაშრომთა სესიაზე შევედი და ამოჩემებულ ადგილზე მოვკალათდი. „ამოჩემებული ადგილი” ნიშნავს, რომ მაგიდა და სკამი აუცილებლად კედელთან უნდა იდგეს, მე გვერდულად ვიჯდე მოშვებული, კედელს ვეყრდნობოდე და წინ არავინ მეფარებოდეს.

უახლოესი ორი საათის განმავლობაში, თითქოს ჯიბრზე, პარალელურად ერთიმეორეზე საინტერესო სესიები იყო დაგეგმილი. კიდევ ერთხელ, უკვე უკანასკნელად, გადავავლე თვალი კონგრესის პროგრამას და საბოლოო გადაწყვეტილება მივიღე – ახალგაზრდა სტიპენდიანტთა ნაშრომების პრეზენტაციას დავსწრებოდი.

ასე აღმოვჩნდი როსკოს კორპუსის მეორე სართულზე. ცოტა ხნის შემდეგ გულმა მეზობელი სესიისკენ გამიწია – აბა, ვნახო, იქ რაღა ხდება-მეთქი, მაგრამ შიგნიდან ვიღაც მიკიჟინებდა, იჯექი, სადაც ზიხარო. ის-ის იყო, გაბრაზება დავაპირე, შენ ვიღა ხარ, მაქედან ბრძანებებს რომ იძლევი-მეთქი, რომ სესიის წამყვანმა გამოაცხადა:
– ფაბიან კრამერი, „კენტავრი ლონდონში”.

ჰმ, კენტავრი… საინტერესოა…

ლონდონში ხმა დაირხა, ცოცხალი კენტავრი გამოჩნდაო… არა, მართლა კი არ გამოჩენილა (თუმცა, ვინ იცის) – ეს შვეიცარიელმა ფიზიოლოგმა ალბრეხტ ფონ გალერმა დაიწყო ასეთი შესავლით სასამართლო მედიცინაში თავისი ლექციების სერია გიოტინგენის უნივერსიტეტში 1751 წელს. ხედავთ, რა ხდება? მაშინაც იგივე პრობლემები ყოფილა, რაც დღესაა. არ გეგონოთ, იმას ვგულისხმობდე, რომ ან მაშინ, ან ახლა ქუჩებში კენტავრები დარბიან; იმის თქმა მინდა, რომ სტუდენტების (და, სავარაუდოდ, მოსწავლეებისაც) მოტივაციის ასამაღლებლად მუშაობა მაშინაც საჭირო ყოფილა და, აგერ, ფონ გალერმა ამისთვის კენტავრი მოიშველია. მოგვიანებით გაირკვა, რომ კენტავრს მანფრედი რქმეოდა და „ჯენტლმენებისთვის” განკუთვნილი ჟურნალის იმავე წლის აპრილის ნომრის გარეკანზეც ყოფილიყო გამოსახული.

კენტავრებზე გამიგონია, ველურები იყვნენო, ვერ ენდობოდიო, მაგრამ მანფრედი, რომლის ზემოხსენებული ჟურნალის გარეკანზე დაბეჭდილი სურათი ფაბიანმა პრეზენტაციაზე გვაჩვენა, სულ სხვანაირი აღმოჩნდა – დახვეწილი, ოდნავ სევდიანი სახით და მეტყველი თვალებით. მაშინვე სიმპათიით განვეწყვე.

იმავე ლექციაზე ფონ გალერს ისიც უთქვამს, რომ ტიბერიუსის დროს ეგვიპტეში ცოცხალი კენტავრი ცხოვრობდა და როგორც მეცნიერს, მისი ფიზიოლოგიისადმი ინტერესიც გამოუხატავს.

ფაბიანმა პრეზენტაციაზე ჯერ 1437 წლით დათარიღებული გრავიურები წარმოადგინა, რომლებზეც ორფეხა კენტავრებს ადამიანის მსგავსი ხელები ჰქონდათ, მერე – ლორენცო ბენინის ოდნავ გვიანდელი ჩანახატები. მათზე კენტავრები ექვსი კიდურით იყვნენ გამოსახული, საიდანაც ორი რუდიმენტი იყო. ბოლოს კი ისიც გაირკვა, რომ მანფრედი ლონდონში თავის ნებაზე კი არ დასეირნობდა, პატრონი ჰყავდა, რომელიც მას ხალხს აჩვენებდა და ამით სარგებელსაც ნახულობდა. ამიტომ თუ ჰქონდა მანფრედს ნაღვლიანი თვალები…

მსჯელობა იმის შესახებ, საიდან მოდიოდა ხმები ლონდონში კენტავრის გამოჩენის თაობაზე, კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი გახლდათ. საკითხი ასე იყო დასმული: ჯერ მეცნიერმა იხუმრა და შემდეგ ჟურნალში დაბეჭდეს თუ პირიქით, მეცნიერმა გამოიყენა ლეგენდა სატირული ჟურნალიდან. თუმცა ფონ გალერი თავისივე პუბლიკაციაში მონსტრების სამ ჯგუფს აღწერდა და მსჯელობდა, ეს მითიური ურჩხულები მართლა რომ გაცოცხლებულიყვნენ, როგორი ფიზიოლოგია და ბიოქიმია ექნებოდათ. სხვათა შორის, ამ მიმდინარეობას სახელიც კი გამოუძებნეს – „მონსტრები მეცნიერებაში”.

მიმიხვდით ალბათ, პრეზენტაცია ისტორიული კუთხით იყო წარმოდგენილი და საკმაოდ საინტერესო და სასიამოვნო მოსასმენი გახლდათ. არსებული თუ არარსებული კენტავრი მანფრედიც მომეწონა. იმდენად მომეწონა, რომ, ფონ გალერის მსგავსად, მოტივაციისთვის გამოვიყენე და თუ ამ წერილს კვლავაც კითხულობთ, ჩანაფიქრი წარმატებით შემისრულებია.

კენტავრ მანფრედს, როგორც ჩანს, ინტელექტიც ჰქონდა. გრძელ ღამეებს თურმე ცენტავრის თანავარსკვლავედის ყურებაში ატარებდა. უყურებდა და ოცნებობდა. ალბათ, თავისუფლებაზე… თავისუფლება უყვარდათ კენტავრებს. ეს ნახევრად ადამიანები, ნახევრად ცხენები, არესის ძის იქსიონის შთამომავლები, თესალიის მთებსა და ტყეებში ცხოვრობდნენ, ხორცით იკვებებოდნენ და არც ღვინოზე ამბობდნენ უარს. მეზობელ ლაპითებთან მათ მუდმივი შუღლი ჰქონდათ – ამ უკანასკნელთ საოცრად ლამაზები ქალები ჰყოლიათ, რომლებსაც კენტავრები ხშირად იტაცებდნენ; ლაპითებს ეს, ბუნებრივია, არ მოსწონდათ და იდგა იარაღის ტრიალი.

ერთხელ ლაპითებს შერიგება განუზრახავთ და კენტავრები ქორწილში მიუწვევიათ, მაგრამ ველურ ბუნებას და ღვინოს თავისი გაუტანია და შემთვრალ კენტავრებს საქორწინო სუფრა აუყირავებიათ. ეს ლეგენდა თავის დროზე რუბენსის შთაგონების წყაროდაც ქცეულა.

კენტავრისთვის, ცხენისა არ იყოს, მთავარი კუნთოვანი მასაა. სიმართლე გითხრათ, ჩვენთვის, ადამიანებისთვის, კუნთს არანაკლები მნიშვნელობა აქვს. ჩონჩხის მუსკულატურა და შინაგანი ორგანოების გლუვი კუნთები ჩვენი სხეულის მასის 40%-ს შეადგენს. ადამიანისა და ცხოველის კუნთი ორ სხვადასხვა მექანიკურ ფუნქციას ასრულებს: პირველი – აქტიურად იკუმშება, რასაც ნივთიერებათა ცვლის გაძლიერება და მექანიკური მუშაობის შესრულება ახლავს თან; მეორე კი პასიური მოქმედებაა, ის არ არის დაკავშირებული ენერგიის ხარჯვასთან. კუნთოვანი ქსოვილი 72-80% წყალს და 20-28% მშრალ ნაშთს შეიცავს. მშრალი ნაშთის ძირითად მასას ცილები შეადგენს. ერთ-ერთი მათგანია მიოზინი, მიოფიბრილების ძირითადი შემადგენელი ნაწილი. მიოზინის ხსნარს მაღალი სიბლანტე ახასიათებს. მიოზინი შლის ATP-ს (ადენოზინ ტრიფოსფატს) ADP-ის (ადენოზინ დიფოსფატის) და ფოსფორმჟავას ნაშთის წარმოქმნით. ამ ფერმენტული რეაქციის დროს გამოთავისუფლებული ქიმიური ენერგია შეკუმშვადი კუნთის მექანიკურ ენერგიაში გადადის. თავის მხრივ, ATP-ის მოქმედებით მიოზინის ფიზიკური მდგომარეობა იცვლება და მისი ელასტიკურობა იმატებს. მიოზინი კალციუმისა და მაგნიუმის იონებს იკავშირებს. კალციუმის იონი მიოზინის ფერმენტული აქტივატორია. მიოზინი ოთხი პოლიპეპტიდური ჯაჭვისგან შედგება.

მომდევნო ცილაა აქტინი, რომელიც ერთმანეთისგან ფიზიკურ-ქიმიური თვისებებით განსხვავებულ ორ აგრეგატულ მდგომარეობაში გვხვდება. ერთი მათგანი ადვილად მოძრავი სითხეა, მეორე კი ლაბისმაგვარი ნივთიერება, რომელიც იოლად გადადის გელიდან ზოლში და პირიქით. ეს უკანასკნელი ადვილად უერთდება მიოზინს აქტომიოზინის კომპლექსის წარმოქმნით. მოსვენებისას აქტინი და მიოზინი კუნთის ფიბრილების სხვადასხვა უბანშია ლოკალიზებული და სხვადასხვა დიამეტრის მქონე უწვრილესი ძაფების ორ სისტემას წარმოქმნის. აქტინისა და მიოზინის ეს ძაფები აღუგზნებელ კუნთებში მხოლოდ ნაწილობრივ შედიან ერთმანეთში. კუნთის შეკუმშვის დროს კი ძაფების ერთი სისტემა აღწევს მეორეში, რაც კუნთის შეკუმშვას უდევს საფუძვლად.

კუნთის დაბალმოლეკულური აზოტშემცველი ნივთიერებებიდან აუცილებლად უნდა ვახსენოთ კრეატინი (რომელიც ასევე ცილას წარმოადგენს). კუნთში ის გვხვდება როგორც თავისუფალი, ისე კრეატინფოსფატის სახით. ყოველთვის მეტია ისეთ კუნთში, რომელსაც ხანგრძლივად შეკუმშვის უნარი აქვს. სხვათა შორის, მამაკაცის კუნთებში კრეატინი უფრო მეტია, ვიდრე ქალისაში. ასევე მეტია მისი რაოდენობა ნავარჯიშები ადამიანის კუნთებშიც. კრეატინის ბიოსინთეზი კუნთში სამი ამინმჟავასგან ხდება: გლიკოკოლისგან, მეთიონინისა და არგინინისგან. თავისუფალი ამინმჟავებიდან აღსანიშნავია გლუტამინის მჟავა და მისი ამიდი.

კუნთის უაზოტო ექსტრაქტულ ნივთიერებებს მიეკუთვნება გლიკოგენი. ის ცხოველური სახამებელია, რთული ნახშირწყალი. მისი დაშლისას გლუკოზა თავისუფლდება, რომელიც ენერგიას გამოიმუშავებს. გლიკოგენის სამარაგო ადგილი ღვიძლია, თუმცა კუნთშიც არის გარკვეული რაოდენობა. აქ გროვდება რძემჟავა, ცხიმები, ქოლესტერინი და მინერალური მარილებიც. გლიკოგენის შემცველობა კუნთში 0,3-3%-ის ფარგლებში მერყეობს. მისი რაოდენობა კუნთის ფუნქციურ მდგომარეობაზეა დამოკიდებული. დაქანცულ კუნთში გლიკოგენის მარაგი ამოწურულია.

ცხიმი და ქოლესტერინი კუნთში ყოველთვის არის. ნეიტრალური ცხიმის შემცველობა კუნთში 1%-ია. შიმშილის დროს მისი რაოდენობა მკვეთრად იცვლება.

არაორგანული ნივთიერებებიდან კუნთში გვხვდება კალიუმი, ნატრიუმი, მაგნიუმი, კალციუმი, რკინა. კალიუმი კუნთოვანი ბოჭკოს შიგნითაა, ნატრიუმი უჯრედშორის სივრცეშია განაწილებული. მინერალურ ნივთიერებათა საერთო შემცველობა კუნთში 1-1,5%-ია.
კენტავრები ძალიან სწრაფად დარბოდნენ. ცხენებიც სწრაფად დარბიან. ჩვენც, ადამიანებსაც, არა გვიშავს – როცა გვსურს, გავიქცევით. რა ხდება კუნთის შეკუმშვისა და დატვირთვის დროს?

კუნთის შეკუმშვისას მუშაობა სრულდება და უჯრედში ქიმიური ენერგია მექანიკურში გადადის. შეკუმშვისთვის საჭირო ენერგიის პირველადი წყარო ATP-ში აკუმულირებული ენერგიაა. კუნთოვანი მუშაობისას ATP-ის განუწყვეტელი ხარჯვა და რესინთეზი ხდება.
მახსოვს, ბავშვობაში შინ ლამპა გვქონდა, რომლის სადგამიც ბრინჯაოს კენტავრს წარმოადგენდა. ხელში ჩირაღდანი ეჭირა და გამჭოლად, მკაცრად იყურებოდა. ისე ცოცხლად იყო გამოქანდაკებული, მიჩნდებოდა შეგრძნება, თითქოს გამუდმებით მაკვირდებოდა, ამიტომ რიდით ჩავუვლიდი ხოლმე. არ მახსოვს, რა ბედი ეწია იმ ლამპას – ვინმეს ვუსახსოვრეთ თუ, სხვა ნივთებივით, მამის გარდაცვალების შემდეგ გაიყიდა, კენტავრის დაკუნთული, ნარბენი სხეული კი დღემდე თვალწინ მიდგას.

ცხენის წელი დადგა… მის ღონეს, კეთილ თვალებს და შემართებას გისურვებთ.

ჯენტლმენები ყინულზე

მიერ
admin
-
0
ტელევიზორში ალბათ ყველას გექნებათ ნანახი შემდეგი სცენა: ზრდასრული, სერიოზული მამაკაცები იატაკის საწმენდი ჯოხებით გულმოდგინედ ხეხავენ ყინულს ნელა მოსრიალე მასიური ბიტის წინ. ეს კერლინგია – უძველესი შოტლანდიური თამაში, რომელიც იმდენად პოპულარულია, რომ ოლიმპიადაზე ოფიციალურ დისციპლინათა ნუსხაში შევიდა.

კერლინგის საერთაშორისო ფედერაცია 1966 წელს დაარსდა და ოცზე მეტი ნაციონალური ასოციაცია გააერთიანა. კანადის, აშშ-ის, შვედეთისა და ფინეთის გარდა, კერლინგის ასოციაციები არის საფრანგეთში, იტალიაში, იაპონიასა და, თქვენ წარმოიდგინეთ, ავსტრალიაშიც კი, რაც სულაც არ არის გასაკვირი, თუ გავითვალისწინებთ ყოფილ მეტროპოლიასთან მწვანე კონტინენტის ტრადიციულ კავშირს.

გასაკვირი არც ის უნდა იყოს, რომ, ზამთრის სპორტის სხვა სახეობათა მსგავსად, საქართველოში არც კერლინგია პოპულარული, თუმცა ზამთრის ოლიმპიადებზე წარმატების მოსაპოვებლად იგი შესაძლოა ჩვენთვის ყველაზე პერსპექტიულ სახეობად იქცეს, რადგან ოლიმპიურ დისციპლინად სულ ახლახან დასახელდა და, შესაბამისად, კონკურენციაც შედარებით დაბალია, განსაკუთრებით – ქალთა შორის.

ამ, როგორც ბევრი მიიჩნევს, სანახაობრივი თამაშის არსი ასეთია: მოწინააღმდეგე გუნდების მოთამაშეები რიგრიგობით აცურებენ ოცკილოგრამიან, სახელურიან დისკოსებრ ქვებს (ბიტებს) და ცდილობენ, ისინი `სახლის” ცენტრში მოახვედრონ. `სახლი~ ყინულის ზოლის ბოლოს დახაზული სხვადასხვა დიამეტრის წრეებისგან შედგება. მათგან ყველაზე მცირეს დიამეტრი ექვსი დუიმია (15 სმ), ყველაზე დიდისა კი ექვსი ფუტი (182 სმ).

გუნდში ოთხი მოთამაშეა: სკიპი, მესამე, მეორე და წამყვანი. ყოველი მათგანი ყინულის მოედანზე თავის მოვალეობას ასრულებს.

სკიპი გუნდის ლიდერი, მისი მთავარი სტრატეგი და ტექნიკოსია. როცა თანაგუნდელები ტყორცნას ასრულებენ, იგი `სახლის~ ტერიტორიაზე დგას და მიანიშნებს, მისი აზრით, საით უნდა გაიგზავნოს ბიტა. საქმე ის არის, რომ გუნდისთვის ქულები მხოლოდ იმ ბიტებს მოაქვს, რომლებიც `სახლის~ ცენტრთან უფრო ახლოს აღმოჩნდება, ვიდრე მეტოქისა, ამიტომ საკუთარი ბიტების ისე განლაგება, რომ მიღწეული უპირატესობა შეინარჩუნო და მოწინააღმდეგეს შედეგიან ტყორცნაში ხელი შეუშალო, ძალზე მნიშვნელოვანია. გარდა ამისა, საჭიროა საკუთარი ქვის ბიძგით მოწინააღმდეგე გუნდის ბიტის `სახლიდან~ გამოგდება. სკიპი ასევე გამუდმებით აფასებს ყინულის ხარისხს და ამ შეფასების საფუძველზე თანაგუნდელებს რჩევებს აძლევს იმის შესახებ, როგორ უნდა ისროლონ ქვა და როგორ `მოხვეტონ~ ყინულის ბილიკი.

ხვეტა მთელი ფილოსოფიაა. ჯაგრისის დაჭერა, მასზე ზეწოლის ძალა და ხვეტის სიწრაფე – ყოველივე ამის შესწავლას სპორტსმენები არაერთ წელს ანდომებენ. ყინულის ხვეტას სხვადასხვა მიზანი აქვს: ბიტის მოძრაობის გახანგრძლივება ან, პირიქით, საჭირო ზონაში მისი გაჩერება.

ხვეტა შეიძლება როგორც საკუთარი, ისე მოწინააღმდეგის ბიტებით, რათა ამ უკანასკნელებმა სათამაშო ზონა დატოვონ, ოღონდ ამ ზონაში ხვეტის უფლება გუნდის მხოლოდ ერთ მოთამაშეს ეძლევა.
`სპორტის ნებისმიერ სახეობას აქვს თავისი წესები, მაგრამ კერლინგი ჯენტლმენების თამაშია. კერლინგს თამაშობენ იმისთვის, რომ გაიმარჯვონ და არა იმისთვის, რომ მოწინააღმდეგე დაამცირონ~, – ამბობენ კერლერები. მართლაც, საუკუნე-ნახევრის განმავლობაში ჩამოყალიბებული თამაშის ეტიკეტის მოთხოვნების მიხედვით, წესის დამრღვევმა მოთამაშემ ეს დარღვევა პირველმა თავად უნდა გაახმაუროს.

კერლინგი საკმაოდ დემოკრატიული თამაშია. იგი არ მოითხოვს სპეციალურ აღჭურვილობას, გარდა ყინულის ზოლისა. ცოცხისა და ჯაგრისის შოვნა სირთულეს არ წარმოადგენს. რაც შეეხება ბიტას, მისი დამზადებისთვის გაწეული შრომის სიმძიმეს აუცილებლად გააბათილებს ის სიმოვნება, რომელსაც ეს ორიგინალური და კარგი გაგებით აზარტული შეჯიბრება მოგანიჭებთ.

სახელითა მამისათა

მიერ
admin
-
0
ის დიდხანს იდგა მუხლამდე ზღვაში. წყალს პეშვში იგროვებდა და ტანს დინჯად, მკლავის შენელებული მოძრაობით ისველებდა. „შეხედეთ, სად ამოვყვინთავ” – გვითხრა ისე, რომ ჩვენთვის არ შემოუხედავს, საჩვენებელი თითი გადანათებული ჰორიზონტისკენ გაიშვირა და ნაპირისკენ მომავალი ტალღა სხეულით გაჭრა. 
ჩვენ გარშემო დამსვენებელთა ზეიმი იყო. 120 კილოგრამიანი ქალბატონები, რომლებიც საცურაო კოსტიუმების ნაცვლად ღამის პერანგებს იყენებდნენ, შვილიშვილებს ნაპირთან აჭყუმპალავებდნენ. მათი გამხდარი მეუღლეები კი – adidas-ის ტრუსები  კოხტად რომ მოერგოთ, ქვებზე სიარულში ვარჯიშობდნენ და  ванька – встанька-სავით ქანაობდნენ. 
ჩვენ დიდხანს ველოდით, რომ სადღაც, როგორც თავად მიგვანიშნა ძალიან შორს, მელოტი თავი წყალს ამოხეთქავდა და ვეშაპივით გამოუშვებდა დაგროვილ ჰაერს. და ხანგრძლივი იყო ლოდინი იგი. და წყლით ივსებოდა ჩვენი გუგები, ზღვაზე არეკლილი მზის გამო და იმიტომაც, რომ გვეგონა თითქოს მამაჩვენი ზღვამ ჩაყლაპა. 
მამაჩემს ზურაბ გორგილაძე ჰქვია. ის ქირურგი-უროლოგია და 57-ე წელიწადშია გადამდგარი. ცოტა ხნის წინ, ჩემმა მეგობარმა მითხრა მამაშენი სიმპათიური კაციაო. მაშინ შევამჩნიე, რომ ამაზე არასოდეს მეფიქრა. ალბათ იმიტომ, რომ ბავშვობიდან მომყვებოდა აზრი, თითქოს მელოტი მამები არ შეიძლებოდა სიმპათიურები ყოფილიყვნენ. ზურაბ გორგილაძეს 1957 წელს, ზღვისპირა ქალაქში დაბადებამ თავისი ღირსებები და ნაკლოვანებები დაანათლა – უბადლოდ ცურავს, მაგრამ ღრმად ყვინთვის გამო ყურის ბარაბნების მუშაობას უჩივის. მანდარინის გაფრცქვნას პირით იწყებს და ხელით აგრძელებს. შეუძლია ნარდის თამაშში  ღამე გაათენოს მაგრამ ვაითუ წააგოს, მზადაა ოჯახის წევრებს 1 კვირის განმავლობაში ხმა არ გაგვცეს. ასევე, სიამოვნებით დაუჭერს მხარს საქართველოს დედაქალაქის ქობულეთში გადატანას. 
– ერთ საღამოს ზღვის ლეიბზე წამოწოლილს ჩამეძინა და ამასობაში წყალმა შორს შემითრია – მიყვებოდა მამა.
– ეგ როგორ? – ვკითხე მე. 
– აი ეგრე, როგორც გესმის. 
– როდის გაგეღვიძა? 
– მზე უკვე ჩასული იყო. 
– შორს იყავი?
– ძალიან.
– შენ თვითონ გამოხვედი? 
– არა, მამამ მიპოვა. 
– რა გითხრა? 
– არაფერი.- მიპასუხა ზურაბმა ისე, თითქოს ეს, ზღვაში დაკარგული შვილის პოვნისას მამის ბუნებრივი რეაქცია ყოფილიყოს.  
ამ სიტყვამ – არაფერი – ძალიან ბევრი რამ მასწავლა ცხოვრებაში. 
მამაჩემმა სამედიცინო განათლება რუსეთში მიიღო. საბჭოთა რუსეთის სხვადასხვა ქალაქებშივე დგამდა თავის პირველ ნაბიჯებს მედიცინაში. როდესაც დედაჩემზე იქორწინა, ორივენი ერთად გაემგზავრნენ ციმბირში სამუშაოდ. ხანდახან გონებას ვძაბავ და ვცდილობ გავიხსენო ის ამბები, რომლებიც ზურაბს საბჭოთა რუსეთში გატარებული წლების შესახებ მოუყოლია და მხოლოდ რამდენიმე პასაჟი მახსენდება – ჯგუფელებთან ერთად მორგში გატარებული დღე-ღამეები ანატომიის გამოცდის სამზადისში,  ხეზე შემომჯდარი ფოცხვერი და უდიდესი ტალანტის მქონე, თუმცა ლოთი ექიმი ივან იპადის ძე. მე ვერ ვიხსენებ საუბრებს 37 მანეთიან რეისებზე ან ქალებზე, რომლებსაც ფეხები კისრიდან ეწყებოდათ. 
მამაჩემმა თავის საქმე ხუთიანზე, ან შეფასების თანამედროვე შკალას თუ გამოვიყენებ – ასიანზე იცის. ნაღდი პროფესიონალია. ჩემი და ვახოს მეგობრები ხუმრობენ, ზურაბის ფოტო კომპიუტერთან გვაქვს გამოკრულიო – არაერთხელ დახმარებია მათ პროფესიული კუთხით. 15 წლის ვიქნებოდი, როცა ზაფხულის ერთ ცხელ საღამოს, ჩემზე გაბრაზებულმა კლასელმა გოგონამ მხარზე მიკბინა. მეორე დილით, როცა მამაჩემმა ნაკბენი შემამჩნია, მომესწრო შვილიო – იფიქრა და რამდენიმე წუთში მაგიდაზე 50 ლარიანი გამომიცურა, რასაც მოაყოლა თვალის ჩაკვრა, რომლის გაშიფვრაც მხოლოდ მამრობით სქესს შეუძლია და ნიშნავს – ასე განაგრძე. 
ზურაბი ექიმი ვაზისუბნისთვის იგივეა, რაც მსოფლიოსთვის გრეგორი ჰაუსი. რამდენიმე განსხვავებით – ასისტენტები არ ჰყავს, არ კოჭლობს, მოტოციკლის ნაცვლად 1992 წელს გამოშვებული Volkswagen-ით მოძრაობს და მის სამსახურში არ მოიძებნება ექიმი გვარად უილსონი. 
ეშმაკმაც დალახვროს! ბევრი განსხვავებაა ზურაბსა და ჰაუსს შორის. 
1990 წლებში ექიმის ოჯახში ცხოვერება არ იყო მსუბუქი ტვირთი. პირველი რიგში, ეს უძილობას იწვევდა. შუაღამისას, სანამ სასწრაფო დახმარება გამოჩნდებოდა, მომაკვდავთა ოჯახის წევრები ხშირად აბრახუნებნენ ჩვენს კარზე. ამ პასაჟებს ხშირად ბედნიერი დასასრული ჰქონდათ, ხან – სევდიანი. როდესაც ჩემი მეგობრის მამას, რომელიც მეზობელი კორპუსის მეორე სართულზე ცხოვრობდა, ინფარქტი მოუვიდა, მე ერთი ფანჯრიდან მეორეში ვუყურებდი როგორ უკეთებდა ზურაბი მას გულის მასაჟს. ეს წუთი თითქოს საუკუნეს გაუტოლდა და როდესაც მამაჩემმა მასაჟი შეწყვიტა, მე ვერ გამერკვია, დანებდა თუ გადაარჩინა. სწორედ ამ დროს გამოჩნდა სასწრაფო დახმარების მანქანაც. ამ პასაჟს სევდიანი დასასრული აქვს. 
ზურაბ გორგილაძე ყოველთვის სტანდარტულია. ის არ არის ჯაზმენი, მას არ ახასიათებს იმპროვიზაცია, მისი რეაქციის გამოცნობა იოლად შეიძლება. მამაჩემი თითქოს ლიანდაგს მიჰყვება და გზიდან არ უხვევს. ქადაგებს ჯანმრთელი ცხოვრების წესს, სძულს მოწევა და ფარულ ზიზღს ავლენს მწეველებისადმი. როდესაც მოწევა დავიწყე, ის ნელ-ნელა მაგრძნობინებდა, რომ საქმის კურსში იყო – საჯაროდ, ხმამაღლა აკეთებდა ყნოსვის იმიტაციას. ერთ საღამოს საჯარო ლექცია წამიკითხა იმის შესახებ, რომ მოწევა იმპოტენციის მშობელია. ხოლო, როცა სახლში ოღრაშულად მთვრალი მივედი და ტანსაცმლის გახდისას ჯიბიდან წითელი Marlboro გადმომივარდა, იძულებული გახდა პირდაპირი ნაბიჯი გადაედგა: მეორე დილას, სიგარეტი მაგიდაზე დამხვდა, ხოლო შიგნით მოთავსებული იყო პატარა ფურცელი, რომელზეც გაკრული, ექიმის ხელით ეწერა: „შენგან ამას არ მოველოდი”. თუმცა, წეღან ვიჩქარე, როცა ვთქვი ყოველთვის სტანდარტულია – მეთქი. ერთხელ, ძალიან ცუდ ხასიათზე მყოფი, მე და ვახომ შევამჩნიეთ, ოთახში როგორ ეწეოდა სიგარეტს. კარის ფანჯრის მიღმა წითელი წერტილი ნათდებოდა და ისევ ფერმკრთალდებოდა. ეს იყო მითების მსხვრევა, ეს იყო აპოკალიფსის დარი მოვლენა. განსხვავებული მამაჩემი კიდევ ერთხელ მინახავს: ბებიაჩემი 29 დეკემბერს გარდაიცვალა. ზურაბი, ბნელ 90-იანებშიც კი, ყოველ შაბათ-კვირას მიდიოდა ქობულეთში მის მოსანახულებლად და წამლების ჩასატანად. ისე მოხდა, რომ ბებიამ მის ხელებში დალია სული. როცა ჩავედით, მამაჩემი ჩასასვენებელთან იდგა და ბავშვივით ტიროდა. მაშინ დავრწმუნდი, რომ მშობლის სიკვდილი უფრო სხვანაირი ტკივილია, ვიდრე ამის გამოცდამდე ადამიანებს წარმოუდგენიათ. 
ჩემი თაობის ბიჭებს, ხშირ შემთხვევებში, მამები არ ემეგობრებოდნენ. ალბათ იმიტომ, რომ მეგობარს ყველაფერს გაუბედავ, მეგობარს შეგიძლია არაფერი დაუჯერო. მეგობარი გეტყვის: „ხომ გეუბნებოდი” – და ამით მისი საყვედური ამოიწურება. იმ დროს კი, როცა ჩვენი უბნის გზებზე კენჭებზე მეტი ინსულინის შპრიცი ეგდო; როცა ღამის 12 საათის დადგომას უბნის ბიჭები თავანის ჩაბარების გამო ისევე უფრთხოდნენ როგორც კონკია; მნიშვნელოვანი იყო, რომ შენს სიტყვას შვილისთვის დიდი წონა ჰქონოდა. მათ უფლება არ ჰქონდათ გაერისკათ, რადგანაც ფსონი ძალიან დიდი გახლდათ. ამის გამო, მე და მამაჩემი კარგი ნაცნობები უფრო ვიყავით, ვიდრე კარგი მეგობრები. თუმცაღა, ყოველთვის ვენდობოდით ერთმანეთს. 
ჩაყვინთვის ამბავი კი, რომლითაც მამაჩემზე მოყოლა დავიწყე, ერთგვარი გამოცდა იყო ჩემთვის და ვახოსთვის. ზურაბმა განზე გაცურა, ნაპირზე ავიდა და იქიდან გვაკვირდებოდა რას იზამდნენ მისი ვაჟები ზღვაში დაკარგული მამის გადასარჩენად. მის ვაჟებს შიშისგან მუხლები აუკანკალდათ და ადგილიდან ვერ გაინძრნენ, ხმაც კი ვერ ამოიღეს. თუმცა არაუშავრს, ამ ამბავს მაინც ბედნიერი დასასრული აქვს. 

ალექსანდრე ლორთქიფანიძე

მიერ
admin
-
0

საინფორმაციო და მატერიალური მოდელები. ისტორიული მოვლენების ფორმალიზაცია და გაზომვა

მიერ
admin
-
0

I ნაწილი

საინფორმაციო და მატერიალური მოდელები

სასწავლო პროცესის ძირეული დანიშნულებაა, ბავშვები დაეუფლონ მეცნიერების საწყისებს და გაეცნონ იმ ხერხებსა და გზებს, რომლებიც მეცნიერული კვლევის მიმართულებას განსაზღვრავს. მათ შორის შეუცვლელი ადგილი უკავია თეორიულ მოდელებს (ჰიპოთეზებს, ნიშნებს, თეორიებს და ა.შ.), რომლებიც რეალური ობიექტების თვისებებს, ხასიათსა და ქცევას გამოსახავს, ასევე – ფაქტების ფორმალიზაციასა და გაზომვას.

მოდელები საშუალებას გვაძლევს, ვიზუალურად წარმოვიდგინოთ საკვლევი ობიექტები, რომლებიც, მართალია, თავისთავად არ არიან ჩვენი უშუალო აღქმის სივრცეში (მაგალითად, ძალიან დიდი ან ძალიან პატარა სიდიდეები), მაგრამ რომელთა შესწავლა სრულფასოვანი მეცნიერული დასკვნებისთვის აუცილებელია, ამიტომ მოდელირება შემეცნების ერთგვარ მეთოდს წარმოადგენს, რომელიც მოდელების შექმნასა და გამოკვლევას გულისხმობს.

ახალი თეორიული მოდელების შექმნა ხანდახან ძირეულად ცვლის საზოგადოების წარმოდგენებს გარემომცველ სამყაროზე (კოპერნიკის ჰელიოცენტრული სისტემა, ატომის მოდელი, სამყაროს გაფართოების მოდელი, ადამიანის გენომის მოდელი და ა.შ.). მხატვრული ნაწარმოებებიც კი სინამდვილეში მოდელებია (მაგალითად, იგავ-არაკი ფაქტობრივად ადამიანთა ურთიერთობის მოდელს წარმოადგენს), უფრო მეტიც – ნებისმიერი ლიტერატურული ნაწარმოები შეგვიძლია განვიხილოთ როგორც ჩვეულებრივი ადამიანური ცხოვრების მოდელი. ასეთივე მოდელებია ფერწერული, სკულპტურული ნამუშევრები, თეატრალური წარმოდგენები და ა.შ. ამიტომ, საზოგადოდ, მოდელების მნიშვნელობა ძალიან დიდია. რეალურ სამყაროსთან თეორიული მოდელების ადეკვატურობა მოწმდება ცდებისა და ექსპერიმენტების გზით.

მაგალითად, კოპერნიკის ჰელიოცენტრული სისტემის მოდელი ფორმულირდება შემდეგნაირად:

1. დედამიწა ბრუნავს თავისი ღერძისა და მზის გარშემო; 2. ყველა პლანეტის ორბიტა ბრუნავს მზის გარშემო.


ხოლო კოსმოსური კვლევები მოცემულ თეორიულ ფორმულირებას ადასტურებს.


კვლევითი საქმიანობისას ობიექტის თვისებებიდან გამოიყოფა მთავარი, არსებითი ნიშნები და იმისდა მიხედვით, მეცნიერების რომელი დარგისთვისაა განკუთვნილი მოდელი და რა არის მასში ამ დარგისთვის საინტერესო, ხდება მისი აგება. მაგალითად, ავიღოთ ადამიანი: მექანიკისთვის ის უბრალო წერტილია, ქიმიისთვის – ქიმიურ ნივთიერებათა ნაკრები და ა.შ. მაგრამ, ცხადია, ვერც ერთი მოდელი ვერ ცვლის თავად ობიექტს. ის მხოლოდ კონკრეტული ამოცანის შესრულებისას, დროებით არის ჩვენთვის სასარგებლო, მანამდე, სანამ გვჭირდება როგორც განსახილველი საგნის ვიზუალური ხატი.

მოდელები ორ ჯგუფად იყოფა – საინფორმაციო (ნიშანთა სისტემა, მათ შორის – სიმბოლური ენაც: სურათი, პლაკატი, ფოტოფირი, ნარატიული ტექსტი, ფორმულა, რუკა, გრაფიკი, დიაგრამა და ა.შ.) და მატერიალურ მოდელებად (გლობუსი, ანატომიური მულაჟი, შენობის მაკეტი და სხვ., ანუ გეომეტრიული, ფიზიკური და სხვა თვისებების მქონე საგნობრივი ობიექტები).

საინფორმაციო მოდელების შესაქმნელად საზოგადოებამ უამრავი საშუალება და ინსტრუმენტი გამოიგონა და იყენებს, თუმცა ამ საშუალებების სრულყოფა განუწყვეტლივ მიმდინარეობს (მაგალითად, პირველ საინფორმაციო მოდელებს მიეკუთვნებოდა ქვაზე ამოკაწრული ნახატები, დღეს კი საინფორმაციო მოდელების ასაგებად და გამოსაკვლევად კომპიუტერული ტექნოლოგიები გამოიყენება).

თანამედროვე ანიმაციურმა საშუალებებმა დაგვანახვა ფორმალური ფიზიკური მოდელები და პროცესის მთელი დინამიკა, საშუალება მოგვცა, აგვეგო ფიზიკურ სიდიდეთა გრაფიკები და სხვ. ამიტომ არის, რომ ვიზუალური მოდელები ინტერაქციულ მოდელებს მიეკუთვნება, რადგან მათი მეშვეობით შეგვიძლია შევცვალოთ საწყისი პირობა, პროცესების თანმიმდევრობის პარამეტრები და დავაკვირდეთ მოდელის ქცევის ცვლილებას.

მოდელების მნიშვნელობის გაცნობისა და, საზოგადოდ, პროცესის უკეთ დანახვისთვის შევთავაზოთ მოსწავლეებს ამ ტიპის პრაქტიკული გაკვეთილი:

გაკვეთილის თემა: მოდელირება და ფორმალიზაცია

გაკვეთილის მიზანი: მოსწავლეთათვის მოდელების შესახებ წარმოდგენის შექმნა, მოდელების ძირითადი სახეების გაცნობა, მათი დანიშნულება და თვისებები.

გაკვეთილის ამოცანა:

საგანმანათლებლო: მოდელის ცნების ფორმირება, ფორმალიზაცია, მოდელების ძირითადი სახეების შექმნა, მათი დანიშნულება და თვისებები;

განმავითარებელი: ხელს უწყობს მოსწავლეთა კვლევითი კომპეტენციის განვითარებას, მოდელების ფორმალიზაციას, ლოგიკურ აზროვნებას, თვალთახედვის გაფართოებას;

აღმზრდელობითი: შემეცნებითი ინტერესების ფორმირება, საინფორმაციო კულტურის შეძენა/განვითარება.

პროგრამულ-დიდაქტიკური უზრუნველყოფა:PowerPoint, დავალების ბარათები

გაკვეთილის მიმდინარეობა:

I – საორგანიზაციო მომენტი – გაკვეთილის თემისა და მიზნის განსაზღვრა;

II – ახალი მასალის ახსნა.

ასეთი გაკვეთილი მოგვცემს მოსწავლეთა მოტივაციის ამაღლების საშუალებასაც.

გაკვეთილის მიმდინარეობისას აუცილებლად გაჩნდება ასეთი ტიპის სავარჯიშოები:

I დავალება:

შეკითხვა მოსწავლეებს:როგორ ფიქრობთ, რა არის მოდელი?


მოსწავლეებს მოჰყავთ თავიანთი მაგალითები – მაგალითები იმისა, რომ ადამიანები ხშირად იყენებენ მოდელებს, ანუ ქმნიან იმ ობიექტის, მოვლენის, პროცესის სახეს, რომელთა მიხედვითაც მოუწევთ მუშაობა.

კითხვა: რისთვის ქმნის ადამიანი მოდელს?

პასუხი: მოდელირება როგორც შემეცნების მეთოდი ეხმარება ადამიანს ცხოვრებისეული ამოცანების გადაწყვეტაში.

კითხვა: რატომ არ გამოიყენება თავად ორიგინალი?

პასუხი:

1. რეალურ სამყაროში ორიგინალი უკვე აღარ არსებობს ანდა არც უარსებია (მაგალითად, დინოზავრების გადაშენების თეორია).

2. ობიექტს აქვს მრავალი თვისება. იმისთვის, რომ შეისწავლონ ერთ-ერთი, უარს ამბობენ სხვა, მეტ-ნაკლებად არსებით თვისებებზეც კი.

3. ობიექტი მეტისმეტად დიდია ან მეტისმეტად პატარაა (გლობუსი, მზის სისტემის მოდელი, ატომის მოდელი).

4. პროცესი მიმდინარეობს მეტისმეტად ჩქარა ან მეტისმეტად ნელა (შიდაწვის ძრავის მოდელი, გეოლოგიური მოდელი).

5. ობიექტის გამოკვლევამ შეიძლება მიგვიყვანოს თავად ობიექტის განადგურებამდე (თვითმფრინავის მოდელი, ავტომობილის მოდელი).

სავარჯიშოს მიხედვით მოსწავლეები დაასკვნიან, რომ მოდელირება – ეს შემეცნების მეთოდია, რომელიც გულისხმობს კვლევითი მოდელების შექმნას, ხოლო მოდელი – ეს არის ობიექტი, რომელიც ასახავს შესასწავლი მოვლენის ან პროცესის ზოგიერთ არსებით თვისებას და რომ ერთსა და იმავე ობიექტს შეიძლება ჰქონდეს მრავალი მოდელი, ხოლო სხვადასხვა ობიექტი შეიძლება აისახოს ერთი მოდელით.

II დავალება:

ადამიანი – რეალური ობიექტი – ორიგინალი, მოდელი:

·სათამაშო;

·მანეკენი;

·ჩონჩხი;

·სკულპტურა.

მოდელის კლასიფიკაციის მიშნებია –

1.გამოყენების მიხედვით:

·სასწავლო;

·ცდისეული;

·სამეცნიერო-ტექნიკური;

·სათამაშო;

·იმიტაციური.

2.დროითი ფაქტორების მიხედვით:

·სტატისტიკური (ასახავს სისტემის მდგომარეობას მოცემულ დროში);

·დინამიკური (ასახავს ცვლილებების პროცესს და სისტემის განვითარებას).

3.პრეზენტაციის გზით

·მატერიალური (ასახავს ობიექტის გეოგრაფიულ და ფიზიკურ თვისებებს);

·ინფორმაციული (აიგება ინფორმაციის საფუძველზე).

III დავალება: საინფორმაციო მოდელის გაცნობა:

საინფორმაციო მოდელი – ეს არის რეალური ობიექტის (პროცესის, მოვლენის) აღწერა რომელიმე ენის (სასაუბრო ან ფორმალური ნიშანთა სისტემის ) მეშვეობით.

საინფორმაციო მოდელების წარმოდგენის ფორმებია:

·სიტყვიერი მოდელები (ზეპირი და წერილობითი, ილუსტრაციული);

·მათემატიკური (სხვადასხვა ობოექტისა და პროცესის დამაკავშირებელი ფორმულები);

·გეომეტრიული მოდელები (გრაფიკული ფორმები და კონსტრუქციები);

·სტრუქტურული მოდელები (სქემები, გრაფიკები, ტაბულები);

·ლოგიკური მოდელები (ანალიზისა და დასკვნების საფუძველზე);

·სპეციალური მოდელები (ნოტები, ქიმიური ფორმულები).

მაშასადამე, ფორმალიზაციისას ხდება რეალური ობიექტის შეცვლა ინფორმაციული მოდელით.

IV დავალება – შესწავლილი მასალის გამტკიცება:

სავარჯიშო 1 – როგორია მოდელი? ჩვენთვის შესწავლილ რომელ პროგრამაში შეგვიძლია მისი შექმნა?

სავარჯიშო 2 – ქვემოთ მოყვანილია მოდელების ზოგიერთი სახეობა, რომლებთანაც ადამიანს მეტ-ნაკლებად აქვს შეხება. განსაზღვრეთ, რომელ სახეობას მიკუთვნება თითოეული მოდელი:

1.ადგილის გეგმა;

2.ქიმიური ნივთიერების ფორმულა;

3.ლიტერატურული ნაწარმოები;

4.თანაბარაჩქარებული მოძრაობის ფორმულა;

5.საკლასო ჟურნალი;

6.მატარებლების მოძრაობის განრიგი;

7.ელექტრული სქემა;

8.ნიუტონის მეორე კანონი;

9.სწორკუთხა პარალელეპიპედი.

სავარჯიშო 3 – შეავსეთ სქემა:

ობიექტი

ადამიანი

დედამიწა

ავტომობილი

მოდელი
















შესაძლო გადაწყვეტილებები:


ობიექტი

ადამიანი

დედამიწა

ავტომობილი

მოდელი

თოჯინა

გლობუსი

სათამაშო

მანეკენი

გეოგრაფიული ატლასი

სუვენირი

ჩონჩხი

რუკა

პროტოტიპი

ქანდაკება

ადგილის გეგმა

მძღოლის ტრენაჟორი


სავარჯიშო 4 – ჩასვით გამოტოვებული სიტყვა, ამოარჩიეთ იგი ქვემოთ მოყვანილი სიიდან:

1.ქიმიური ნივთიერებების ურთიერთქმედება მოლეკულურ დონეზე მოდელირდება…

2.უცნობი ადამიანის ამოცნობა შესაძლებელია… მისი გარეგნობით, რომელიც შეგვიძლია განვიხილოთ როგორც ადამიანის გარეგნობის მოდელი;

3.შესაკრები…

4.არქიტექტორმა უნდა შექმნას ვიზუალური ხედი რაიონის აგებისთვის… განსაზღვრულ მასშტაბში, რომელიც წარმოადგენს მშენებლობის მოდელს.

5.ბიოლოგიის კაბინეტში ხშირად გამოიყენება .. ხილი და ბოსტნეული, რათა მოხდეს მისი სახეობებისა და ხარისხის ვიზუალური დემონსტრირება;

6.სანამ რაიმე რთული დავალების ამოხსნას შევუდგებოდეთ, საჭიროა მოვიფიქროთ… ანუ შევქმნათ გადაწყვეტილების პროცესის მოდელი;

7.იმისთვის, რომ ავხსნათ, როგორ მუშაობს რაიმე მოწყობილობა, უმჯობესია დავხატოთ… მისი ფუნქციონირება.

 სია: 

·მულაჟი, საგნის ნატურალური ზომის მოდელი (თაბაშირისა, სანთლისა და მისთ.);

·მაკეტი;

·ტაბულა;

·ქიმიური ფორმულა;

·სიტყვიერი აღწერა;

·სქემა;

·ნახაზი;

·მოქმედების გეგმა.

V დავალება – შეჯამება. რეფლექსია

საკონტროლო კითხვები:

1.რა არის მოდელი?

2.რა არის მოდელირება?

3.რა ნიშნებით კლასიფიცირდება მოდელი?

4.მოიყვანეთ სასწავლო მოდელების მაგალითები

5.რა არის მატერიალური მოდელი?

6.რა არის საინფორმაციო მოდელი?

7.რა ვერ გავიგეთ, რა დარჩა გაურკვეველი?

8.რომელმა დავალებებმა გამოიწვია სირთულეები?

9.რომელი დავალებებია იოლი?

VI – საშინაო დავალება – ააგეთ თქვენთვის საინტერესო რომელიმე ობიექტის მოდელი. საამისოდ გამოიყენეთ ზემოთ განხილული თეორიული და პრაქტიკული მასალა. 

მოსწავლეთა შორის საინფორმაციო და მატერიალური მოდელების გაცნობა და შესწავლა ხელს უწყობს მრავალფეროვანი საკომუნიკაციო საშუალებების დაუფლებას, მოტივაციის ამაღლებას და სასწავლო პროცესის აქტიურად და საინტერესოდ წარმართვას. 

სადისკუსიო მეთოდები

მიერ
admin
-
0
ყველასათვის ცნობილია, რომ დისკუსია კრიტიკული აზროვნების, პრობლემის გადაჭრისა და კომუნიკაციური უნარების განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი სტრატეგიაა. ამიტომ შემთხვევითი არ არის ის, რომ მასწავლებელთა დიდი ნაწილი ყველაზე ხშირად გამოყენებულ სტრატეგიათა შორის სწორედ დისკუსიას ასახელებს. დისკუსიის იმდენი სახეობა არსებობს, რომ მათი გაერთიანება შეიძლება ერთი ტერმინის ქვეშ: სადისკუსიო მეთოდები. ასეთი მეთოდებს შორის მოიაზრება დიალოგი მონაწილეთა ან მონაწილე ჯგუფებს შორის, სოკრატული საუბრები, ჯგუფური დისკუსია „მრგვალი მაგიდის” ირგვლივ, კონკრეტული სიტუაციის ანალიზი, არაოფიციალური კამათი / დებატები და სხვ.

ნებისმიერი სადისკუსიო მეთოდის გამოყენებისას საჭიროა რამდენიმე პირობის დაცვა:

1.მონაწილეთა წინასწარი და საფუძვლიანი მომზადება დისკუსიისათვის როგორც შინაარსობრივი, ისე ფორმალური თვალსაზრისით. შინაარსობრივი მომზადება გულისხმობს სადისკუსიო თემის შესახებ აუცილებელი ცოდნის დაგროვებას, ფორმალური კი – ამ ცოდნის გამოხატვის ფორმის შერჩევას. საკითხის ცოდნის გარეშე დისკუსია ხდება უსაგნო, უშინაარსო, ზედაპირული, ხოლო აზრის მწყობრად გამოხატვის უნარის გარეშე, ბუნდოვანი და შეიძლება წინააღმდეგობრივიც.

2.კეთილგანწყობილი და ღია გარემო კომუნიკაციური ურთიერთობებისთვის. მოსწავლეს არ უნდა ჰქონდეს იმის შიში, რომ ვინმე დასცინებს მას განსხვავებული აზრის გამოთქმისათვის. არც ის არის რეკომენდებული, რომ მასწავლებელმა ღიად გამოხატოს საკუთარი პოზიცია სადისკუსიო საკითხის მიმართ. ის აფასებს გამოთქმული თვალსაზრისების დამადასტურებელი არგუმენტების საფუძვლიანობას და არა თვალსაზრისებს. მასწავლებლის მიერ დისკუსიის დროს გამოთქმული რომელიმე მოსაზრების აშკარა მხარდაჭერამ შეიძლება შემდგომ დისკუსიაში მონაწილეობის ინტერესი დაუკარგოს იმ მხარეს, რომლის შეხედულებაც არ დაემთხვა პედაგოგისას.

3.დისკუსიის მონაწილეთა მზაობა მოისმინონ და პატივი სცენ განსხვავებულ პოზიციას, თვალსაზრისს. ამის დარეგულირება მასწავლებელს შეუძლია დისკუსიის წინასწარ შემუშავებული წესებით.

4.დისკუსიის ყველა მონაწილისათვის აზრის გამოთქმის უფლებისა და საშუალების მიცემა. ხშირად დისკუსიის ზოგიერთი მონაწილე იჭერს დომინანტურ პოზიციას და სხვებს აზრის გამოთქმის საშუალება აღარ ეძლევათ. ეს განსაკუთრებით მოქმედებს გაუბედავ მოსწავლეებზე. ამგვარი ვითარების თავიდან აცილება მასწავლებელს შეუძლია მონაწილეთა გამოსვლების რეგლამენტირებით. მაგალითად, აზრის გამოთქმისათვის ფიქსირებული დროის განსაზღვრა ან დამატებითი კომენტარის გაკეთებისათვის საშუალების მიცემა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა ყველა მონაწილე გამოხატავს საკუთარ პოზიციას.

5.სადისკუსიო საკითხის სწორად შერჩევა. სადისკუსიოდ უნდა შეირჩეს ისეთი საკითხი, რომლის ირგვლივაც განსხვავებული თვალსაზრისები შეიძლება არსებობდეს ან დაისვას ისეთ პრობლემა, რომლის გადაჭრის ალტერნატიული გზები არსებობს. წინააღმდეგ შემთხვევაში დისკუსია შემეცნებით ინტერესს დაუკარგავს მოსწავლეებს.

დისკუსიის უმთავრესი ფუნქცია შემეცნებითი ინტერესის სტიმულირებაა. მაგრამ ამასთან ერთად მას აქვს სასწავლო, განმავითარებელი, აღმზრდელობითი და საკორექციო ფუნქციაც. ეს არის მართული შემეცნებითი კამათი, რომლის შედეგიც შეიძლება არ იყოს ამა თუ იმ თვალსაზრისის ჭეშმარიტებისა თუ სამართლიანობის დადგენა, მაგრამ თავად კამათი ყოველთვის ზრდის ინტერესს საკითხის, პრობლემის მიმართ, სადისკუსიო საკითხში უფრო კარგად გარკვევის სურვილს. დისკუსია მოსწავლეს ეხმარება ცოდნის განმტკიცებაში, სისტემატიზაციასა და ორგანიზებაში. მასწავლებელი, თავის მხრივ, იღებს სანდო ინფორმაციას იმის შესახებ, რამდენად საფუძვლიანია მოსწავლეთა ცოდნა საკითხის შესახებ, მას ეძლევა შესაძლებლობა დაუკვირდეს თითოეული მოსწავლის თავისებურებებს: აზროვნების წესს, ხასიათს, ტემპერამენტს, მეხსიერებას, ემოციების მართვის უნარს და სხვ.

როგორც ზემოთ ითქვა, დისკუსიის ბევრი სახეობა არსებობს. ამჯერად წარმოგიდგენთ რამდენიმე მათგანს:
როლური დისკუსია

იმის მიხედვით, რა მასალაა შერჩეული სადისკუსიოდ და რა მიზანს ვუსახავთ დისკუსიის მონაწილეებს, შეიძლება შემდეგი როლების შერჩევა და განაწილება:

·წამყვანი – ეკისრება დისკუსიის ორგანიზებისა და წარმართვის ფუნქცია. ის წინასწარ შეისწავლის აუდიტორიის ინტერესებსა და შესაძლებლობებს, განსაზღვრავს სადისკუსიო/პრობლემური საკითხის არეალს, რომ დისკუსიამ არ შეიცვალოს მიმართულება, აკონტროლებს მონაწილეთა მიერ დისკუსიის წესების დაცვას. ამასთან, ის ნეიტრალურია, არა აქვს უფლება, გამოხატოს საკუთარი პოზიცია რომელიმე თვალსაზრისის მხარდაჭერით.

·ოპონენტი – ეძებს მოსაზრებებში სუსტ წერილებს და სთავაზობს თანაკლასელებს რჩევებს.
·ლოგიკოსი – ავლენს მონაწილეთა მსჯელობებში წინააღმდეგობრიობებსა და ლოგიკურ შეცდომებს.
·ფსიქოლოგი – პასუხისმგებელია თბილი და კონსტრუქციული ურთიერთობების შენარჩუნებაზე.
·ექსპერტი – აფასებს დისკუსიის პროდუქტიულობას, თითოეული მონაწილის წვლილს დისკუსიაში.


აკვარიუმი

ეს მეთოდი შესაძლებელს ხდის მოსწავლეთა ჯგუფში წარიმართოს პროდუქტიული დისკუსია. კლასი იყოფა ორ ჯგუფად. ერთ ჯგუფს დამკვირვებლის ფუნქცია აქვს, მეორეს – მოქმედი ჯგუფისა. ჯგუფები არათანაბარი რიცხოვნებისაა. მცირერიცხოვანი ჯგუფი (6-8 მოსწავლე) განლაგდება წრიულად საკლასო ოთახის შუაგულში. თანაკლასელები მათ გარშემო წრიულად სხდებიან. შიდა წრეში მიმდინარეობს დისკუსია წინასწარ განსაზღვრულ საკითხზე. შიდა წრე შეიძლება იყოს დახურული ან ღია. ღია წრე გულისხმობს იმას, რომ დამკვირვებელ მოსწავლეებს შეუძლიათ დისკუსიაში ჩართვა, რისთვისაც შიდა წრეში თავისუფალი სკამია გამოყოფილი. მსურველი ჯდება ამ სკამზე, გამოთქვამს თავის მოსაზრებას და უბრუნდება კვლავ თავის ადგილს გარე წრეში, ანუ დამკვირვებლის პოზიციას.

გარე წრეს შეიძლება სხვადასხვა დავალება ჰქონდეს:

ა) თვალყური ადევნონ დისკუსიას, იფიქრონ თავიანთ არგუმენტებზე, რათა მოგვიანებით ისინი გააცნონ მთელ კლასს. ამ შემთხვევაში ორიენტაცია აღებულია დისკუსიის შინაარსზე. ასეთ შემთხვევაში მოსახერხებელია ღია ტიპის შიდა წრე.

ბ) დააკვირდნენ დისკუსიის მიმდინარეობისას მონაწილეთა მიერ დისკუსიების წესების დაცვას, სოციალურ ქცევებს, მონაწილეთა პოზიციების დამაჯერებლობას და ა.შ. ფოკუსშია საუბრის ხელოვნების აღზრდა. ამ მიზანს შეესაბამება დახურული შიდა წრე.

გარე წრისათვის მინიჭებული ფუნქციის მიხედვით განისაზღვრება დისკუსიის შემდეგ საერთო საკლასო განხილვის შინაარსი. პირველ შემთხვევაში (ა) დისკუსია გრძელდება, მეორეში (ბ) – ხდება დისკუსიის მიმდინარეობის ანალიზი და შეფასება.

სასურველია მორცხვი და გაუბედავი მოსწავლეების ჩაბმა თავდაპირველად დამკვირვებლის როლში. ისინი თანდათან, შეუმჩნევლად შეძლებენ თავიანთი წვლილის შეტანას დისკუსიაში. გარდა ამისა, შიდა წრის წევრების ქცევა გაუბედავი მოსწავლეებისათვის იქნება ერთგვარი ნიმუში.

მაიკლ ფულანი – განათლების სისტემის რეფორმის მცდარი მამოძრავებელი ძალები

მიერ
admin
-
0
მეორე ნაწილი 

მაიკლ ფულანი (Michael Fullan) არის კანადის ონტარიოს პროვინციის ქ. ტორონტოს უნივერსიტეტის განათლების სფეროში კვლევათა ინსტიტუტის ემერიტუსი პროფესორი. ამჟამად ის, როგორც განათლების საგანგებო მრჩეველი, ემსახურება ონტარიოს პროვინციის პრემიერს. აღიარებულია მსოფლიო დონის სპეციალისტად ორგანიზაციული ცვლილებების სფეროში. ჩართულია მთელ მსოფლიოში მიმდინარე სასწავლო, საკონსულტაციო და შეფასების ცვლილებათა პროექტებში.

3. ინდივიდუალური მუშაობის გაუმჯობესება გუნდურის ნაცვლად

ეს ძალზე ვერაგი პუნქტია, რადგან ერთი შეხედვით ყველაფერი დამაჯერებელი და ლოგიკური ჩანს: სწავლების მაღალი ხარისხი და სკოლის ხელმძღვანელობის მაღალი დონე წარმატებული სწავლების ორი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია. უბრალოდ გააუმჯობესეთ სწავლება საუკეთესო პედაგოგების წახალისებით და ჩამორჩენილთა დასჯით. ასეთი ლოგიკა მაცდური და ფატალურია მთელი სისტემის რეფორმირებისთვის.

პრობლემამ იქ იჩინა თავი, სადაც არ ელოდნენ. იყო ორი მოსწავლე, რომლებმაც სწავლა ერთი და იმავე პოტენციალიდან – 50-იდან – დაიწყეს. ერთს სამი წლის განმავლობაში ძალიან კარგი მასწავლებლები ჰყავდა, მეორეს – ცუდი. მესამე წლის ბოლოს მათი პოტენციალები, შესაბამისად, 75 და 25 იყო, რაც მინიმუმ ერთი წლით ჩამორჩენას შეესაბამება. ასე იმიტომ ხდება, რომ ამ დროს ამოქმედდება მცდარი ბერკეტი – ვიწყებთ კარგი პედაგოგის წახალისებას, ცუდისას კი პირიქით.

ამ დროს რისკები ორმაგდება: არასწორად მიმართულ ანგარიშგებას ემატება ძალისხმევა, რომელიც მიმართულია ცალკეული პედაგოგების კვალიფიკაციის ამაღლებისკენ – პირველი და მეორე მცდარი ბერკეტები ერთდროულად იწყებს მოქმედებას.

მასწავლებელთა შეფასება და უკუკავშირი კარგი იდეაა. ამ სტრატეგიას საფუძვლად უდევს უდავო ჭეშმარიტება, რომ უკუკავშირი აუცილებელია სრულყოფისთვის. ამას ფაქტებიც ადასტურებს: ის ყველაზე დიდ გავლენას ახდენს როგორც მოსწავლეთა, ასევე პედაგოგთა სწავლებაზე. მაგრამ გაითვალისწინეთ, აი, რა: უკუკავშირი მოსწავლეთა შედეგების გაუმჯობესებას მხოლოდ მაშინ უწყობს ხელს, როდესაც მოცემულ სკოლაში უცილობელ ფასეულობას წარმოადგენს. მასწავლებელს ის მხოლოდ იმ შემთხვევაში დაეხმარება, თუ სკოლის კულტურაში ფასობს და თავად პედაგოგიც ცდილობს, მისი მეშვეობით გააუმჯობესოს თავისი საქმიანობა, თუ იგი გახსნილია ახალი გამოცდილებისა და ნებისმიერი, თუნდაც ნეგატიური, გამოხმაურებისთვის. როდესაც ამბობენ, რომ საჭიროა კულტურის ცვლილება – ეს არა მხოლოდ მართებული, არამედ პრინციპულად აუცილებელია. „კულტურის შეცვლა” – ეს იმდენად აშკარა რამ არის, რომ მასზე ყურადღებას არავინ ამახვილებს. კულტურა მამოძრავებელია, შეფასების სისტემა კი – დადებითი სტიმული და არა პირიქით.

პრობლემა ის არის, რომ ვერც ერთ ქვეყანაში, სადაც აქცენტი დაისვა მასწავლებლის ინდივიდუალურ თვისებებზე როგორც მამოძრავებელ ძალაზე, განათლების სისტემის რეფორმამ წინ ვერ წაიწია. წარმატებული სისტემა არასოდეს დაუშვებს, აქ კარგი მასწავლებელი ჰყავდეს, იქ კი – უარესი. ეს სისტემები იმიტომ არის წარმატებული, რომ მთლიანად აუმჯობესებს სწავლების პროფესიულ დონეს, რომ მასწავლებელთა 95% ხდება ძალიან კარგი პედაგოგი.

მოდი, გავეცნოთ პიცბურგის უნივერსიტეტის პროფესორის კ. ლინას კვლევას. მას საფუძვლად უდევს ის ფაქტი, რომ ბავშვების მიღწევები განათლებაში საგრძნობლად უმჯობესდება, როცა პედაგოგები ერთმანეთსა და სკოლის დირექტორთან განიხილავენ მოსწავლეთა წარმატებებს და პრობლემებს, ანუ სკოლაში ხდება მასწავლებელთა ინტერაქცია. ამას ჰქვია ინტელექტუალური კაპიტალი ინდივიდუალურის საპირწონედ, რაც გულისხმობს, რომ მასწავლებლის ადამიანურ კაპიტალს შეუძლია შეცვალოს განათლების სისტემა და სწორედ მისკენ უნდა მივმართოთ რეფორმის ძალისხმევა. ადამიანურ კაპიტალზე ფოკუსირება, რასაკვირველია, მცდარი ბერკეტია (ადამიანურ კაპიტალში იგულისხმება მასწავლებლის ინდივიდუალური უნარები და კომპეტენციები, ანუ მხოლოდ ინდივიდებზე ორიენტირებული სკოლა მცდარ ბერკეტს იყენებს. ამის საუკეთესო მაგალითი საქართველოში ზოგიერთი კერძო სკოლაა, რომლებიც კარგი ჰონორარებით იზიდავენ მაღალი კვალიფიკაციის პედაგოგებს, მაგრამ არ ზრუნავენ სისტემურ განვითარებაზე – რედ. შენიშვნა).

კ. ლინამ კვლევა ჩაატარა სოციალური და ადამიანური კაპიტალის შესადარებლად. მან შექმნა მე-4 და მე-5 კლასის მასწავლებელთა 1000-კაციანი ჯგუფი ნიუ-იორკის 130 სკოლიდან. ადამიანურ კაპიტალს აფასებდნენ პედაგოგთა კვალიფიკაციის, მათი ცხოვრებისეული და პროფესიული გამოცდილების და კლასში შესაძლებლობების მიხედვით. სოციალურ კაპიტალზე მსჯელობდნენ იმის მიხედვით, რამდენად ხშირად ესაუბრობოდნენ მასწავლებლები კოლეგებს სწავლების საკითხებზე და როგორი იყო, რამდენად ემყარებოდა ნდობასა და სიახლოვეს მათი ურთიერთობა. ერთი წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ, რა გავლენას ახდენდა ან ერთი, ან მეორე ბავშვების მოსწრებაზე.

გამოაშკარავდა რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული ფაქტორი, რომლებიც ამტკიცებს ჩემს ნათქვამს. იმ მასწავლებლების მოსწავლეთა ნიშნები, რომელთა სოციალური კაპიტალი საშუალო სტანდარტიდან ერთი ცდომილებით მეტი იყო, 5,7%-ით გაიზარდა. რასაკვირველია, უფრო პროფესიონალი პედაგოგები აღემატებოდნენ თავიანთ ნაკლებპროფესიონალ კოლეგებს, მაგრამ ეს არ არის მთავარი. ლინამ გვიჩვენა, რომ პროფესიონალმა მასწავლებლებმა (მაღალი ადამიანური კაპიტალი), რომელთაც აქტიური ურთიერთობა ჰქონდათ კოლეგებთან (მაღალი სოციალური კაპიტალი), მოსწავლეებთან მაღალ შედეგებს მიაღწიეს. მან დაადგინა ისიც, რომ არცთუ კარგი შესაძლებლობების მქონე მასწავლებელს ისეთივე წარმატების მიღწევა შეუძლია, როგორც საშუალო შესაძლებლობისას, თუკი ძლიერ სოციალურ კაპიტალს ფლობს.

ადამიანური კაპიტალი მასწავლებლის უნარ-ჩვევები და ცოდნაა, რომელიც მან სწავლისა და პედაგოგიური პრაქტიკის დროს შეიძინა. სოციალური კაპიტალი – არ არის ერთი ადამიანის თვისებები; ეს მასწავლებლების ერთმანეთისა და დირექტორისადმი დამოკიდებულებაა. მუშაობის არასათანადო პირობები (დაბალი სოციალური კაპიტალი) მაღალკვალიფიციურ პედაგოგსაც ნაკლებეფექტურს ხდის, ცუდს კი აუარესებს. ამრიგად, კვლევის შედეგები როგორც სოციალური, ასევე ადამიანური კაპიტალის განვითარების აუცილებლობაზე მიუთითებს. ამასთან ერთად, სოციალური კაპიტალი წარმოადგენს ეფექტურ სტრატეგიას ადამიანური კაპიტალის გასაუმჯობესებლად.

სოციალურ კაპიტალზე დაფუძნებული სტრატეგიების გამოყენებას მრავალი უპირატესობა აქვს. მაგალითად, მიზანმიმართული ერთობლივი პრაქტიკები საშუალებას აძლევს პედაგოგებს, შეიტყონ, რას აკეთებენ მათი კოლეგები და ისწავლონ მათგან. სწავლების გაუმჯობესებასთან ერთად ურთიერთთანამშრომლობა მეორეული ანგარიშვალდებულების განსაკუთრებით ეფექტური ფორმაა. შედეგების გამჭვირვალობასთან ერთად ჩნდება მექანიზმი, რომელიც წარმოშობს პრაქტიკული სწავლების ცოდნას და პასუხისმგებლობას საზოგადოების წინაშე. ეს ქმედებები ზრდის საზოგადოებაში მასწავლებლის პროფესიისადმი პატივისცემას და ნდობას. ამ გზით მიდიან წარმატებული ქვეყნები. ისინი არა მხოლოდ ადამიანურ, არამედ სოციალურ კაპიტალსაც ავითარებენ. მოკლედ, თუ გვინდა, სწრაფად მივაღწიოთ მიზანს, გუნდური ძალისხმევა პოტენციალის შექმნაში უნდა დავაბანდოთ. უამრავი მონაცემი ამტკიცებს, რომ სწორედ გუნდური თანამშრომლობა აუმჯობესებს შედეგებს. მისი წყალობით შესაძლებელი ხდება ცალკეული არაეფექტური მასწავლებლების პრობლემათა მოგვარებაც, როდესაც ისინი აღარ მოქმედებენ ავტონომიურად და ერთვებიან საერთო საქმეში. ყოველდღიურ გავლენასა და თანადგომას ჯგუფური წარმატება მოსდევს. სწორედ სოციალური კაპიტალით განისაზღვრება ადამიანური კაპიტალი, რომელიც ფლობს სისტემის რეფორმირებისთვის აუცილებელ ხარისხს და ტემპს. სოციალური კაპიტალის ცვლილება მოქმედი სტრატეგიაა. ჩვენ არ ვამბობთ, რომ იმედი მხოლოდ გუნდურ მუშაობაზე უნდა დავამყაროთ; საჭიროა გონივრული მაღალი მოლოდინების და მკაცრი, მაგრამ მხარდამჭერი ხელმძღვანელობის ურთიერთშეხამება, ინვესტირება პოტენციალის განვითარებაში, შედეგებისა და პრაქტიკების გამჭვირვალობა. ყოველივე ამის ერთობლიობა აუმჯობესებს შედეგებს და განამტკიცებს ანგარიშვალდებულებას. მაგალითად, ეს გზა აირჩია კანადის ონტარიოს პროვინციის სკოლამ და ექვს წელიწადში შედეგები გააუმჯობესა.

წარმატებული სასკოლო სისტემები ერთმანეთს უხამებენ მაღალკვალიფიციური პედაგოგიური კადრების მოზიდვა-განვითარებას და პროფესიულ სფეროში თანამშრომლობის მხარდაჭერას, ხელს უწყობენ ლიდერებს კოლეგებსა და რიგით მასწავლებლებთან თანამშრომლობაში, იზიდავენ ახალ კადრებს და გამუდმებით ახდენენ პროფესიის ტრანსფორმაციას, ისე აგებენ ურთიერთთანამშრომლობის კულტურას, რომ გაიზარდოს პედაგოგების კომპეტენტურობა და დაინტერესება, რასაც ასევე უკეთეს შედეგებამდე მივყავართ.

სკოლის სისტემის ლიდერების სტიმულირების სუსტი რგოლია ინდივიდუალისტური მიმართულების გადაწყვეტილებები. მიიჩნევენ, რომ ახალი ლიდერის მოზიდვა და ხელშეწყობა შეცვლის სისტემას, მაგრამ ერთმნიშვნელოვნად ასე არ არის. ხდება ეფექტური დირექტორების მუდმივი ძიება, მათი მხარდაჭერა და მოტივაციის ამაღლება, მაგრამ ამას არ შეუძლია სისტემის შეცვლა, განსაკუთრებით – მცდარი ბერკეტების გამოყენებისას. ახალ ლიდერს ეკისრება ანგარიშვალდებულებისა და მოსწავლეთა მოსწრების ურთულესი სისტემის მართვა. ამას ემატება სხვა ელემენტები, რომლებიც სისტემის დონეზე არ ფუნქციობს. ლიდერის ასეთ დატვირთულობა კარგს ვერაფერს მოუტანს ვერც სწავლა-სწავლების პროცესის მონაწილეებს და ვერც მთლიანად სკოლის სისტემას. პრობლემის მოგვარების გასაღებია მთელი ჯგუფისა და მისი ცალკეული წევრებისთვის გასაგები სტრატეგიის ფლობა. ეს ხშირად ავიწყდებათ, რადგან უფრო რთულ ჩარევას მოითხოვს, ვიდრე სკოლის სისტემის პერსონალთან ინდივიდუალური მუშაობაა.

ალან ოდენი წიგნში „ადამიანური კაპიტალი განათლებაში” სათანადო ყურადღებას არ უთმობს სოციალურ კაპიტალს როგორც განათლების სისტემის შეცვლის საკვანძო ფაქტორს. ის აღნიშნავს, რაოდენ მნიშვნელოვანია გუნდური მუშაობა, მაგრამ არ ახდენს მის სოციალურ კაპიტალად იდენტიფიცირებას. მისთვის მთავარი საკითხია „სწავლების მუდმივი გაუმჯობესება, რომელიც თითოეული მოსწავლის ინდივიდუალურ სწავლასთან არის დაკავშირებული”. მაგრამ აქ ორ პრობლემას ვაწყდებით. ჯერ ერთი, სისტემის ხელმძღვანელები ვერ აცნობიერებენ, რომ პრობლემის არსი – ეს სწავლების გაუმჯობესებაა, რომელიც მოსწავლეთა მოსწრებას აამაღლებს, გაუმჯობესება, რომელიც შეეხება მასწავლებლებს და მუდმივმოქმედი იქნება. მეორე პრობლემაა უყურადღებობა ურთიერთთანამშრომლობის კულტურისადმი როგორც ფაქტორისადმი, რომელიც სასიცოცხლოდ აუცილებელია პედაგოგთა განვითარებისთვის, რეფორმის ტემპის დაჩქარებისა და ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ანგარიშვალდებულების სისტემის ფუნქციობისთვის.

წარმატებული რეფორმის ჩატარება შეუძლებელია პედაგოგთა დაინტერესებისა და პასუხისმგებლობის ამაღლების გარეშე, ეს კი იოლი არ არის. მასწავლებლის ხარისხი საკვანძო ფაქტორია, რომელიც განსაზღვრავს მოსწავლეთა წარმატებას და თუ მთელი სისტემის რეფორმირება გვინდა, მაშინ პროცესში ყველა მასწავლებელი უნდა იყოს ჩართული. ამას ვერავინ აუვლის გვერდს.

რეფორმაში მასწავლებელთა ჩართულობა არ ამოიწურება მათი დაინტერესებითა და აქტიურობით. რეფორმაში ჩართულობა, რაც მცდარი ბერკეტების გადალახვას გულისხმობს, ნიშნავს პროფესიული კომპეტენტურობის ჩამოყალიბებას სწავლების პრაქტიკის გზით.

მოტივაცია და კომპეტენტურობა ერთად მოქმედებს. ჩვენ მიერ აღწერილი ორი მცდარი ბერკეტი ხელს უშლის ჩართულობას და მოტივაციისა და კომპეტენციის ჩამოყალიბებას პედაგოგის პროფესიაში.

სისტემის წარმატების არსი და საფუძველი სწავლების მუდმივი გაუმჯობესებაა, რომელიც ყველა მოსწავლის ჩართულობასა და წარმატებასთან არის გადაჯაჭვული. სწორი ბერკეტები მასწავლებელს უძლიერებს მოტივაციას, კოლეგებთან ერთად ჩაერთოს პროცესის გაუმჯობესებასა და სრულყოფაში. სწავლების მზარდ გაუმჯობესებას მოტივაციის ამაღლებასთან მივყავართ. წარმატება ზრდის ეფექტურობას, ეს კი, თავის მხრივ, ინტერესსა და საქმისადმი ერთგულებას წარმოშობს.

საქმის ერთგულება და ჩართულობა გადამწყვეტი ფაქტორებია. სწორი ბერკეტები როგორც მასწავლებელთა, ისე მოსწავლეთა ჩართულობას და საქმისადმი ერთგულებას უზრუნველყოფს. თუ გსურთ, კავშირი „სწავლების პრაქტიკა – ჩართულობა – მოსწავლეთა წარმატება” იყოს ყურადღების ცენტრში, საჭიროა მასზე ფოკუსირება და გუნდის გამოყენება. მასწავლებელთა ხარისხი ეფექტური სწავლების პირობაა. თუ კონცენტრირებას სწავლებაზე მოახდენთ, მთელი სისტემა მობილიზდება. პედაგოგებისთვის სკრუპულოზური ანგარიშვალდებულება და სტიმულირება/წახალისების სისტემა როდი წარმოადგენს სისტემის მამოძრავებელ ძალას – ის დაკავშირებულია მასწავლებელთა მოტივაციასთან, კარგად შეასრულონ თავიანთი სამუშაო. პოლიტიკას, რომელიც ფოკუსირებულია ადამიანურ და სოციალურ კაპიტალზე და პრაქტიკული მუშაობისა და შედეგების გამჭვირვალობის საფუძველზე ხორციელდება, შეუძლია შექმნას სათანადო წნეხი და თანადგომა ეფექტური პასუხისმგებლობისთვის.

სანამ ხელმძღვანელები, რომლებიც განსაზღვრავენ პოლიტიკას, არ მიხვდებიან, რომ ყველა მასწავლებელი რეფორმის თანაავტორად უნდა აქციონ, ისინი მუდამ მცდარ ბერკეტებს აირჩევენ. თუ მცდარ ბერკეტებს პროცესების ხელში ჩაგდების საშუალებას მივცემთ, ისინი ყოველთვის შეასუსტებენ ნამდვილ მოტივაციას და ხელს შეუშლიან გუნდური მუშაობის განვითარებას. თუ სკოლას ანგარიშვალდებულება და შეფასება არ გაანადგურებს, მოვა ინდივიდუალიზმი და დაასამარებს მას. სწორი ბერკეტები კი, პირიქით, სასიცოცხლო ენერგიით მუხტავს როგორც ჯგუფს, ისე მის თითოეულ წევრს.
მომზადებულია შემდეგი ნაშრომების მიხედვით:
1. Выбор ложных движущих сил для реформы целостной системы. Майкл Фуллан, Вопросы образования, №4, 2011
2. Choosing the wrong drivers for whole system reform. Michael Fullan, Centre for Strategic Education Seminar Series, 204, 2011
3. An analysis of teachers’ professional development based on the OECD’s Teaching and Learning International Survey (TALIS). European Union, 2010
ადაპტირებული თარგმანი და რედაქცია კახა ჟღენტისა

არის თუ არა დისციპლინა ჰუმანისტურ კლასებში?

მიერ
admin
-
0

ეს კითხვა ხშირად ისმის, როდესაც საქმე ეხება ჰუმანისტურ
პრინციპებზე აგებულ პიროვნებაზე ცენტრირებულ სასწავლო პროცესს (ბიჰევიორისტული კლასისგან
განსხვავებით). დიახ, არის და ეს თვითდისციპლინირებას გულისხმობს. ბევრი მასწავლებელი
ცდილობს მოსწავლეებში ამ უნარის აღზრდას, მაგრამ, როგორც კ. როჯერსი მიუთითებს, არასწორად.
შეცდომა სხვადასხვაგვარია, მთავარი მიზეზი კი ის არის, რომ მოსწავლეები რეალურად არ
არიან ჩართული სასწავლო პროცესში. ხშირად მასწავლებელი ისე ადგენს ქცევის წესებს, რომ
არ ითვალისწინებს მოსწავლის ინტერესებს, მასთან ერთად კი არ ქმნის, არამედ პირდაპირ
სთავაზობს. ეს მომენტიც
განასხვავებს ერთმანეთისგან ტრადიციულ და ჰუმანისტურ მიდგომებს.

არ არსებობს თვითდისციპლის ფორმირების ერთი მეთოდი;
ხერხები მრავალფეროვანია. მთავარია, არსებობდეს ისეთი სასწავლო გარემო, რომელიც მოსწავლეს
საშუალებას მისცემს, ისწავლოს საკუთარი გამოცდილებით (საკუთარ შეცდომებზე) და მოახდინოს
ამ პროცესის რეფლექსია.

რას წარმოადგენს თვითდისციპლინა და როგორ მიიღწევა ის?
კ. როჯერსი ამგვარად აყალიბებს მის შემადგენელებს:

1. არჩევანი,
დროის ორგანიზაცია, მიზნების დასახვა, პრიორიტეტების განსაზღვრა და მოწესრიგებულობა.პატარა ბავშვებიც კი ადვილად ადაპტირდებიან და ავლენენ თავიანთ შესაძლებლობას,
როცა გარემოში არის არჩევანის თავისუფლება და იმავდროულად ორგანიზებულია დრო, სივრცე,
სასწავლო მასალები. ტრადიციულ კლასებში სასწავლო გარემო მორგებულია უმეტესად მასწავლებელზე,
უკეთეს შემთხვევაში – რამდენიმე მოსწავლეზე, იშვიათად კი – მთელ კლასზე. ამ კუთხით,
მაგალითად, დაწყებით კლასებში ძალზე ნაყოფიერია აქტივობის ცენტრების  რაც ჰუმანისტური
სკოლებისთვის აუცილებლობას წარმოადგენს (უნდა ითქვას, რომ ჰუმანისტური პედაგოგიკის
ეს იდეა ცენტრალურია საგანმანათლებლო პროგრამისთვის „ნაბიჯ-ნაბიჯ”, რომელიც მრავალი
წელია საინტერესოდ და ეფექტიანად მუშაობს საქართველოშიც).

2. ერთმანეთის
დახმარება და ერთმანეთზე ზრუნვა. ჰუმანისტურ კლასებში წახალისებულია ურთიერთდახმარება
და არა კონკურენცია და შეჯიბრება. აქცენტი დაისმის ჯგუფის საერთო ძალისხმევაზე. შეჯიბრებასა
და ინდივიდუალურ მუშაობაზე ორიენტირებული სკოლა ვერ შექმნის მზრუნველ ატმოსფეროს, რაც
სწავლისა და დისციპლინირებულობის აუცილებელი პირობაა. ასეთ გარემოში წარმატებას აღწევს
მხოლოდ ზოგიერთი მოსწავლე. ჰუმანისტური სკოლის სპეციალური პროგრამები ორიენტირებულია
მოსწავლის მიერ, ერთი მხრივ – საკუთარ მოთხოვნილებებსა და უფლებებს, მეორე მხრივ კი
სხვათა მოთხოვნილებებსა და უფლებებს შორის გონივრული ბალანსის დაცვაზე.

3. საკლასო
ცხოვრების სოციალური საფუძველი ისევე იქმნება, როგორც სოციალური თანხმობა დემოკრატიულ
საზოგადოებაში. როგორც ვიცით, დისციპლინის საკითხში ბიჰევიორისტული მიდგომა უყურადღებოდ
ტოვებს იმ ფაქტს, რომ კლასში დემოკრატიული პრინციპების გამოყენება უზრუნველყოფს პიროვნულ
ზრდას. დისციპლინის ეს იერარქიული და ზოგჯერ ავტორიტარული მოდელი მიიჩნევს, რომ ყველაფერი
ზემოდან უნდა მოდიოდეს. მაგალითად, ზოგჯერ კლასის წესები სასწავლო წლის დაწყებამდე
იქმნება. შემდეგ აღმოჩნდება, რომ ამ წესებში ბევრი რამ მიუღებელია მოსწავლეებისთვის
და მათ ეწინააღმდეგებიან. სასკოლო სისტემაში, რომელიც ფუნქციობს პრინციპით „ზემოდან
ქვემოთ”, იერარქიის თითოეული წევრი გადასცემს მითითებებს მის დაქვემდებარებაში მყოფთ.
ბოლოს მითითებების ეს ნაკადი თავს იყრის საკლასო ოთახში. მასწავლებელი მათ შესრულებაზეა
ორიენტირებული და მცდელობა, შექმნას კლასში თანამშრომლობითი ატმოსფერო, მარცხდება.
წესები განიხილება როგორც „მათი” და არა როგორც „ჩვენი”. 

4. საკუთარი თავისა და
სხვისი მოსმენა. მოსწავლეებს კლასში
არ მოაქვთ მხოლოდ წიგნები, რვეულები და კალმები; მათ მოაქვთ ტრავმებით, ძალადობითა
და კონფლიქტებით დამძიმებული ფსიქიკა, აგრესიული მუხტი, რომლითაც სავსეა სოციუმი, რომელშიც
ისინი ცხოვრობენ და რომელიც, სამწუხაროდ, ყველაფერზე შეიძლება იყოს ორიენტირებული,
გარდა ბავშვებისა. ვიდრე მოსწავლეები ტროპიკულ ტყეებზე ისწავლიან რამეს, კარგი იქნება,
ჯერ საკუთარი თავი შეისწავლონ. დრო, რომელსაც ბავშვი ან მოზარდი ხარჯავს საკუთარი თავის
შეცნობაზე, სხვის მოსმენასა და მასზე რეაგირებაზე, ნაყოფიერად დახარჯულად მიიჩნევა.
ჰუმანისტურ სკოლებში მოსწავლეები გადიან ტრენინგებს და სწავლობენ მედიაციისა და კონფლიქტების
მოგვარების ტექნიკებს, იციან, რას ნიშნავს „არ დაკარგო სახე” და რომ კონფლიქტი შეიძლება
დასრულდეს არა ძალადობით, არამედ დიდი ურთიერთგაგებით.

როჯერსს მოჰყავს ასეთი მაგალითი რეალური სასკოლო ცხოვრებიდან:
მეორე კლასის მასწავლებელი ავად გახდა და მას სხვა მასწავლებელი ცვლის. რა მოხდა კლასში?
მასწავლებელი წარუდგა კლასს, აუხსნა, რომ რამდენიმე დღე შეცვლის მათ პედაგოგს. ერთ-ერთი
მოსწავლე ხელს იწევს და ნებართვის მიღების შემდეგ აცხადებს, რომ ის მასწავლებლის ასისტენტია
და ევალება, გადასცეს მას მათი პედაგოგის მიერ შედგენილი მოკლე სქემა იმისა, რას წარმოადგენს
კლასი და როგორ მუშაობენ მოსწავლეები; აცხადებს, რომ რამდენიმე მოსწავლესთან ერთად
გაუწევს ასისტირებას _ დააარიგებენ და შეაგროვებენ ნამუშევრებს, დაეხმარებიან, როცა
საჭიროდ ჩათვლიან (კლასში ამ ფუნქციას სხვადასხვა დროს ნებისმიერი მოსწავლე ასრულებს).
ახალი მასწავლებელი გაკვეთილების შემდეგ ჩანაწერში აღნიშნავს, რომ სასიამოვნოდ გაოცებულია
კლასის მოწესრიგებულობით და გამოხატავს მზადყოფნას, საჭიროების შემთხვევაში კვლავ შეცვალოს
პედაგოგი.

5. ნდობათვითდისციპლინირებულობის აღზრდაში უდიდეს როლს ასრულებს. იგი ავითარებს პასუხისმგებლობას.
იმ კლასში, სადაც დისციპლინა „მკაცრი ხელის” პრინციპით რეგულირდება, არ ხდება ის, რაც
ზემოთ მოყვანილ მაგალითში აღვწერეთ. კლასში შემცვლელი მასწავლებლის გამოჩენა დიდ აურზაურს
იწვევს. ეს მომენტი კარგადაა ცნობილი ბევრი მასწავლებლისთვის, ვისაც კოლეგა შეუცვლია.
ნდობა, ურთიერთპატივისცემა, ურთიერთზე ზრუნვა მოსწავლეებს მრავალ საჭირო უნარს უყალიბებს.
როჯერსს მოჰყავს ასეთი მაგალითი სასკოლო ცხოვრებიდან: 18-წლიანი გამოცდილების მქონე
მასწავლებელი აღწერს თავის ერთ-ერთ კლასს, რომელშიც იყო შეზღუდული შესაძლებლობების
მქონე მოსწავლე, 6 წლის ანა. „ნერვიულად ვცემ ბოლთას და ველოდები ავტობუსს, რომელმაც
სკოლაში უნდა მოიყვანოს ანა. ვცდილობ, შევინარჩუნო დამაჯერებელი სიმშვიდე, მაგრამ არ
გამომდის. თითქმის პანიკაში ვარ. სამი დღით ადრე სპეციალისტმა მთხოვა, ინკლუზიური განათლების
პროგრამის ფარგლებში ანა კლასში მიმეღო. გავესაუბრე ჩემს მოსწავლეებს. მათ მიიჩნიეს,
რომ ეს ძალიან კარგი იდეაა. მეც გადავწყვიტე, მიმეღო ეს გამოწვევა, მაგრამ ახლა ეჭვებმა
შემიპყრო. როგორც გამოცდილმა მასწავლებელმა, ვიცი, რომ კლასში შესაძლებლობებისა და
პრობლემების მოსწავლეთა დიდი მრავალფეროვნებაა. ტესტირებამ აჩვენა, რომ შემეცნებითი
უნარების, ინტელექტუალური განვითარების თვალსაზრისით მოსწავლეები მერყეობენ 68-დან
137 პუნქტამდე. კლასში მყავდა სწავლისუნარდარღვეული მოსწავლე, ერთი ჰიპერაქტიური ბიჭი,
ერთი – განსაკუთრებული მათემატიკური ნიჭით დაჯილდოებული, ერთიც ისეთი, რომელიც მთელი
ექვსი წლით უსწრებდა თანატოლებს სქესობრივი განვითარების თვალსაზრისით და ა. შ. ასე
რომ, ანა არცთუ ისე გამოირჩეოდა სხვებისგან”. პიროვნებაზე ცენტრირებულმა მიდგომამ,
რთულმა, მაგრამ საინტერესო სამუშაომ საოცარი შედეგი გამოიღო – ანა სრულად იქნა ინტეგრირებული
კლასში. მოსწავლეები დიდ დახმარებას უწევდნენ მას. განსაზღვრულ სიტუაციებში ანაც ეხმარებოდა
თანაკლასელებს (იგი ძალიან კარგად კითხულობდა). ვიდრე ბავშვები თავისუფლად მიიღებენ
ერთმანეთს და კლასი ერთ სოციალურ ჯგუფად ჩამოყალიბდება, აუცილებელია, თითოეულმა მათგანმა
კარგად შეიცნოს და მიიღოს საკუთარი თავი თავისი ძლიერი და სუსტი მხარეებით. ნდობის,
სწავლისადმი ინტერესის განვითარება ამყარებს მე-კონცეფციას და მასწავლებელს საშუალებას
აძლევს, დაეყრდნოს თითოეულს. ეს ქმნის მოტივირებულ, მასტიმულირებელ ატმოსფეროს, გარემოს,
სადაც მოსწავლეები თავს ლაღად გრძნობენ, არ არიან შებოჭილნი ერთობლივი მუშაობისას,
სწავლობენ შეცდომებზე, რისკავენ, ხარობენ წარმატებებითა და მიღწევებით, ენდობიან ერთმანეთსა
და მასწავლებელს. მოსწავლეები ანას არ განიხილავენ როგორც მათგან სრულიად განსხვავებულს,
რადგან უკვე იციან, რომ მრავალფეროვნება, ინდივიდუალური სხვადასხვაობა, საზოგადოდ,
დამახასიათებელია ადამიანებისთვის, კარგად აქვთ გაცნობიერებული თავიანთი ძლიერი და
სუსტი მხარეები.

 

ცხრილი: დისციპლინა მასწავლებელსა და პიროვნებაზე ცენტრირებულ
კლასებში

მასწავლებელზე ორიენტირებული
კლასი

 

 

 

პიროვნებაზე ორიენტირებული
კლასი

მასწავლებელი ერთადერთი
ლიდერია

ლიდერობა გადანაწილებულია

მართვა მეთვალყურეობას
გულისხმობს

მართვა ხელმძღვანელობას
გულისხმობს

მასწავლებელი პასუხისმგებელია
მოსწავლის მუშაობის შემოწმებაზე და, საზოგადოდ, საკლასო სამუშაოს ორგანიზაციაზე

მოსწავლეები თვითონ
არიან კლასის საქმიანობის ხელშემწყობნი

კლასში დისციპლინას
მართავს მასწავლებელი

მოსწავლეები თვითდისციპლინირებულები
არიან

მასწავლებელს მხოლოდ
ზოგიერთი მოსწავლე ეხმარება

ყველა მოსწავლეს შეუძლია,
მონაწილეობა მიიღოს კლასის მართვაში

მასწავლებელი ადგენს
კლასის წესებს და მათ დაცვას აკისრებს მოსწავლეებს

წესები ერთობლივი შეთანხმებით
დგინდება. იდება შეთანხმება ანუ კლასის კონსტიტუცია

ქცევის შედეგებზე ყველა
თანაბრად აგებს პასუხს

ქცევის შედეგებზე მოსწავლეები
პასუხს აგებენ ინდივიდუალურობის გათვალისწინებით

მოტივაციის გაძლიერებისთვის
ძირითადად გამოიყება გარეგანი განმამტკიცებლები

მოტივაციის გაძლიერებისთვის
ძირითადად გამოიყენება შინაგანი განმამტკიცებლები

მოსწავლეების პასუხისმგებლობა
შეზღუდულია

პასუხისმგებლობა მთელ
კლასზეა გადანაწილებული

საკლასო ცხოვრებაში
უფროსების მონაწილეობა შეზღუდულია

მოსწავლეთა შესაძლებლობების
გამდიდრებისა და განვითარების მიზნით კლასი პარტნიორულ ურთიერთობებს ამყარებს მოზრდილთა
(სკოლის გარეთ არსებულ) სხვადასხვა ჯგუფებთან

რაზე ხარჯავს ზოგიერთი მასწავლებელი უმეტეს დროს გაკვეთილზე?
– კლასში დისციპლინის დამყარებაზე. რას მოითხოვს თანამედროვე ცხოვრება მასწავლებლისგან?
– კლასში მეტი დრო დაუთმოს სწავლებას და არა წესრიგის დამყარებას. ამასთან დაკავშირებით
კ. როჯერსი იხსენებს ა. აინშტაინის ერთ-ერთ ინტერვიუს, სადაც ის თავის ჩაცმულობაზე
საუბრობს. დიდი მეცნიერი ცნობილი იყო იმით, რომ მუდამ ერთი და იმავე ფერის სვიტერი
ეცვა. კითხვაზე, რატომ ეცვა სულ ერთნაირი ტანსაცმელი, მან მიუგო, რომ გადაწყვეტილების
მიღება, რა ჩაიცვას დღეს, მისთვის არ იყო ის პრობლემა, რომელზეც უნდა დაფიქრებულიყო,
ეზრუნა – მას ხომ ამდენი მნიშვნელოვანი საკითხი ჰქონდა გასააზრებელი…

კურტი… და ყველა სხვა კულტი

მიერ
admin
-
0
ერთი მავნე ჩვევა მაქვს – ყოველდღე ვკითხულობ შოუბიზნესის სიახლეთა დაიჯესტს, ვიცი მსოფლიოს თითქმის ყველა ნამდვილი თუ ცრუ სუპერვარსკვლავის სახელი და მათი ცხოვრების პერიპეტიები, ძირითადი მაინც. ეს ჩვევა მაშინ შევიძინე, როდესაც სხვები კარგავენ – 21 წლისამ, და ძვალ-რბილში ისე მაქვს გამჯდარი, რომ ახლაღა დავიწყე იმის გაცნობიერება და ანალიზი, რატომ და როგორ მოხდა ეს. მოხდა კი ასე…

…ინგლისური ენის კაბინეტში შევედი და ჩანთას რომ ვდებდი, კიდეებჩამოტეხილ და გადაჭრელებულ მერხზე გაჩენილი ახალი წარწერა მომხვდა თვალში: „კურტ კობეინი”. ლათინური ასოებით, რასაკვირველია. მივხვდი, რომ იმ დილით იქ მერვეკლასელებს ჰქონოდათ გაკვეთილი, რადგან ჩვენს სკოლაში „ნირვანას” აღიარებული თაყვანისმცემელი მერვეკლასელი ნუცა გახლდათ; ყველა კაბინეტის კედლებზე, მერხებსა თუ კარებზე ყველაზე ხშირად სწორედ ამ ჯგუფის სახელი ეწერა, უფრო ხშირად კი – მისი სოლისტის. ეს ის დრო იყო, როდესაც მე, ყველა ცხოვრებისეული თუ გრამატიკული წესის პირნათლად შემსრულებელი, ამ სახელს „ქართ ქობეინად” ვკითხულობდი, ანუ მეექვსე კლასში ვიყავი და ნუცა ავტორიტეტად მიმაჩნდა ყველა იმ სულელური მიზეზის გათვალისწინებით, რის გამოც მერვეკლასელი გოგონები მეექვსეკლასელი გოგონებისთვის ავტორიტეტები ხდებიან. ალბათ, სწორედ ამიტომ მაინტერესებდა ასე, ვინ იყო კურტ კობეინი, თუმცა გამბედაობა არ მყოფნიდა, გამეგო – სიახლეების მეშინოდა, მით უფრო – საეჭვო სიახლეების: კურტ კობეინი ნუცას სამყაროს საკუთრება იყო და ალბათ ისევე მიუწვდომელი ჩემთვის, როგორც მისი სითამამე და გორგოლაჭებზე დგომის ოსტატობა.

კურტ კობეინი პირველად შემთხვევით ვნახე მუსიკალურ არხზე. მახსოვს, მომეჩვენა, რომ ანგელოზის სახე ჰქონდა და დემონივით მღეროდა. მომეჩვენა, რომ თუ ამ მუსიკას შევიყვარებდი, იმ ფასეულობებს ვუღალატებდი, რომლებითაც მზრდიდნენ: მამას, მთელი საღამო მოთმინებით რომ მასწავლიდა „მივალ გურიაში, მარას” პირველ კუპლეტს, ეწყინებოდა, დედას თავი ასტკივდებოდა… თანაც მე უკვე მყავდა ჩემი კერპი – გურამ დოჩანაშვილი, ჩემი სამყაროსთვის შესაფერისი, რომელიც სხვა კუმირებისთვის ადგილს არ ტოვებდა.

ერთ დღესაც, უკვე უფროსკლასელი, მამას ძველ წიგნში პატარა ფურცელს წავაწყდი. ჩანახატი იყო ოსკარ პიტერსონისა და მაილს დევისის შესახებ. თურმე მამასაც ჰყვარებია სხვაგვარი მუსიკა, ფოლკლორის გარდა, თანაც რა მგზნებარედ… ძალიან გამიკვირდა და წყალი შეუდგა ჩემს თავდაჯერებას, რომ არსებობს ჩამოყალიბებული მსოფლმხედველობანი, რომლებიც სიახლეებს ვერ ითავსებს. სულ მალე დავიწყე კარის გაღება ყველაფრისთვის, რასაც გარემო მთავაზობდა და მხოლოდ გააზრებული არჩევანის შემდეგ – ამ კარის დახურვა.

სიახლის შიშის ბავშვობისდროინდელი შეგრძნება მაშინ გამახსენდა, როცა პირველად დავიწყე მუშაობა მასწავლებლად პატარა და სახლივით მყუდრო სკოლაში. ახლა მერხებზე სხვა სახელები ეწერა, გაკვეთილებზეც ვსაუბრობდით მუსიკაზე, კომპიუტერულ თამაშებზე, კინოფილმებსა და წიგნებზე. ხანდახან სამასწავლებლოშიც შემოდიოდნენ და იქ ვაგრძელებდით საუბარს, ხანდახან მარტო დარჩენილი მასწავლებლები ვსაუბრობდით მოსწავლეთა ინტერესებზე და მაშინ მივხვდი, განცდათა როგორი კასკადი ჰქონდათ მასწავლებლებს მოსწავლეთა კულტების მიმართ: მათი ეშინოდათ, მათზე ეჭვიანობდნენ, მათ აბუჩად იგდებდნენ, მათ არად აგდებდნენ, ისინი აღიზიანებდნენ… 

თავის მხრივ, მოსწავლეებიც უმეტესად ირონიულად უყურებენ მასწავლებელთა სურვილს, ერთ დღესაც მათ ცნობიერებაში ფესვგადგმული პოპკულტურის მიერ შექმნილი კულტები ავთანდილმა და აინშტაინმა ჩაანაცვლონ.
ჩემთვის ამ დილემის გასაღებად ჩემივე პროფესია იქცა, ის ტექსტები, რომლებსაც ვასწავლიდი, განსაკუთრებით კი ფრაზა, რომელსაც სწორედ მასწავლებლობის პერიოდში ჩავუკვირდი – „ფერი სხვა-რიგის შიშისა”.

„სხვა-რიგის” ანუ სიახლეების, განსხვავებული აზროვნებისა და ინტერესების, განსხვავებულ სამყაროთა შიში; ზიზღი იმ სამყაროთა მიმართ; ბრმა რწმენა, რომ „იქ” ყველაფერი არასწორად ხდება. ზაფრა, რომელიც მე განვიცადე კურტ კობეინის საეჭვოდ ანგელოზური სახისა და დემონური ხმის გაგონებისას, იგივეა, რაც ბერდიამ განიცადა ალუდას საქციელის გამო, რამაც პირველყოფილთა ტომი შეაშფოთა წელში გამართული იგის დანახვისას, რაც ყოველდღე ხდება ჩვენ გარშემო, განსაკუთრებით – იქ, სადაც სხვადასხვა თაობის წარმომადგენელთა გზები იკვეთება, თუნდაც სკოლაში. ზაფრა, რომელიც გვაუცხოებს ერთმანეთისგან, გვაიძულებს, ამრეზით ვუქციროთ მოსწავლის პირსინგებს, დრედებს, სვირინგებს, ჩვენთვის გაუგებარ საქციელს… 

მან, ვინც ქართული ლიტერატურა მასწავლა, დამარიგა: ნუ მოუთხრობ შენს მოსწავლეებს შუშანიკის შესახებ ისე, თითქოს ის განყენებული, არაამქვეყნიური არსება ყოფილიყოს; უამბე ქალზე, რომელიც ქმარმა ღალატით შურაცხყო, უამბე პრინციპულ, ხანდახან ჯიუტ ადამიანზე, რომელსაც მიზანი ჰქონდა და მისკენ მიიწევდა; უამბე განწირულ ადამიანზე, რომელსაც იდეოლოგია სამაგალითო მსხვერპლად იყენებდა; უამბე მისნაირ, მისი ნაცნობების მსგავს ადამიანზე და ისწავლის. სამყაროში ხომ ყველაფერი, რა ფორმითაც არ უნდა იყოს იგი გამოხატული – შუა საუკუნეების პოეზიით, თანამედროვე ჰევი მეტალით თუ მოზარდებისთვის განკუთვნილი ტელესერიალით, საბოლოოდ ერთსა და იმავე თემებამდე დადის და თუკი შენი მოსწავლეების ინტერესებს იცნობ, თუკი მათი სამყარო მოიშინაურე, პარალელების გავლება სულ უფრო გაადვილდება.

ასე დავიწყე შოუბიზნესის დაიჯესტების კითხვა. ცოტა მრცხვენია, ვაღიარებ – თუ ამ დროს ოთახში ვინმე შემოვიდა, სასწრაფოდ ჩამოვაფარებ მონიტორზე სხვა გვერდს. სამაგიეროდ, ვიცი ჩემი მოსწავლეების კერპების ისტორიები, ვიცი, ვისთვის რა ფასეულობაა მისაბაძი, ვიცი, რომელ მოწაფეს უყვარს ის, რაც ნამდვილად მნიშვნელოვანია და რომელს – ის, რაც წარმავალია. ვცდილობ, მათი ინტერესების მიხედვით გავუმახვილო ყურადღება ლიტერატურაში წამოჭრილ სხვადასხვა საკითხზე. ჩემთვის სულერთი არ არის, ვისი სახელები წერია სკოლის მერხებზე, კედლებსა და კარებზე.

ჩემმა მოსწავლეებმა არ იციან, რომ მე მათი კერპები მაინტერესებს; ვცდილობ, არაფერი წამომცდეს, რაც მათ ამას მიახვედრებს – ვშიშობ, არასერიოზულად აღმიქვამენ. ესეც შიშია…

თან გასართობივითაა – თავს ხან დაზვერვის აგენტად წარმოვიდგენ, ხანაც ბიჭად, რომელიც ცდილობს გაარკვიოს, სად ეძინა წინა ღამით მის გოგოს…

ალბათ ვერ მიმიხვდით – „სად გეძინა წუხელ?” „ნირვანას” სიმღერაა, ძალიან შემიყვარდა ამ ბოლო დროს და ვუძღვნი ყველას, – მოსწავლესა თუ მასწავლებელს, – ვისაც სიახლისა და უცხო სამყაროების ეშინია, მაგრამ ყველაფერს, რისიც ეშინია, სწავლობს და ასე იშინაურებს.

„ტყვიის დირიჟაბლი“

მიერ
admin
-
0
უცნაური ჩვევა გვაქვს ქართველებს – გამუდმებით მტერს ვეძებთ. მტერს, რომელიც ქართველობას, ტრადიციებს, კულტურას, წინაპართა ხსოვნას ან ყველაზე მნიშვნელოვანს – რელიგიას გვართმევს. მახსოვს, დათო ტურაშვილმა თქვა ერთ-ერთ საღამოზე, რწმენა ნივთი არ არის, გუდიანი კაცი რომ მოვიდეს, ჩაიდოს გუდაში და წაიღოსო. ბოლოდროინდელი მოვლენები სულ უფრო და უფრო მარწმუნებს იმაში, რომ ამ საკითხზე რაც შეიძლება მეტი საუბარია საჭირო.

მტერს ყველგან ეძებენ, მათ შორის – მუსიკაშიც. უფრო სწორად, ჩვენს საზოგადოებას ის უკვე კარგა ხანია ნაპოვნი ჰყავს და მას როკმუსიკა ჰქვია. საქართველოში როკმუსიკის შედარებითი არაპოპულარულობა ორ ძალიან ძლიერ ინსტიტუტს უკავშირდება: ჯერ – კომუნისტურ პარტიას, მერე კი ეკლესიას. ორივე მათგანი ამ მუსიკაში მტერს ხედავდა, თუმცა სხვადასხვაგვარად აყალიბებდა მის ხატს. თუ კომუნისტური პარტია აზროვნების თავისუფალ სტილს ერჩოდა, რომლითაც ცხოვრობდა მთელი როკსამყარო, ეკლესიამ უფრო მეტად როკმუსიკოსების სტიგმატიზება მოახდინა და ისინი პირდაპირ სატანის მიმდევრებად წარმოაჩინა. კიდევ კარგი, დღეს ამ მხრივ შედარებით უკეთესი სიტუაციაა, მაგრამ უარყოფითი ტენდენციები ჯერ კიდევ შეინიშნება.

სამართლიანობა მოითხოვს ითქვას, რომ რელიგიური ორგანიზაციები თითქმის ყველა ქვეყანაში ცდილობენ როკენროლისადმი ამგვარი დამოკიდებულების დამკვიდრებას, თუმცა, ვინაიდან ჩვენში საზოგადოებრივ აზრზე რელიგიის გავლენა ძალიან დიდია, აქ ამ მცდელობამ გაცილებით აშკარა შედეგი გამოიღო.

მაგალითად, 2002 წელს „საპატრიარქოს უწყებანში” დაბეჭდილი სტატია სათაურით „როცა მუსიკა ღმერთს ეწინააღმდეგება” დღემდე პოპულარობით სარგებლობს სოციალურ ქსელებში. სტატიაში დაგმობილია როკმუსიკა და ჩვეული, აგონიური ტონითაა ნათქვამი, რომ „‘როკი მუსიკის ველური სახეობაა, სულს აშფოთებს და უარყოფით ემოციებს იწვევს”. სატანის მიმდევრადაა მოხსენიებული თითქმის ყველა ის ბენდი, რომლებმაც რეალურად შექმნეს 1960-1970-იანი წლების მუსიკა. აქცენტი დასმულია Beatles-ზე, Rolling Stones-სა და კიდევ ერთ ჯგუფზე, რომელიც 1970-იანებში არნახულად პოპულარული გახლდათ. მათი ყველაზე ცნობილი სიმღერის სათაური სტატიაში მცდარადაა მოხსენიებული როგორც „ვარსკვლავთა გზა ცისკენ”, შემდეგ გავლებულია პარალელი ხუთქიმიან ვარსკვლავთან (პენტაგრამასთან) და მის დანიშნულებასთან სატანისტურ რიტუალებში. სინამდვილეში კი საქმე გაცილებით მარტივადაა. სტატიის ავტორს უბრალოდ ერთმანეთში ერევა სიტყვები „Star” და „Stair”. პირველი ვარსკვლავს ნიშნავს, მეორე – კიბეს, საფეხურს. სიმღერას კი ჰქვია „კიბე სამოთხისკენ” და არა „ვარსკვლავთა გზა ცისკენ”. აი, ასეთი თითქოსდა უწყინარი უზუსტობებით მანიპულირება ხდის როკს „სატანურს” და უარყოფითად განაწყობს ადამიანს კონკრეტული მოვლენებისა თუ ფაქტების მიმართ. 

 
ამ როკჯგუფის ისტორია კი ასეთია:

1968 წელს ლონდონში ერთი ძალიან კარგი გიტარისტი, უკვე დაშლილი ჯგუფის, „Yardbirds-ის”, დამფუძნებელი, ბენდის აღსადგენად ვოკალისტს ეძებდა. როგორც ამბობენ, თავდაპირველად მისი არჩევანი ტერი რეიდზე შეჩერდა, თუმცა მან უარი უთხრა და ჯგუფ „Band of Joy-ს” 20 წლის ვოკალისტი ურჩია. გიტარისტმა მოისმინა, დათანხმდა, ახალმა ვოკალისტმა კი თან დრამერი წამოიყვანა ძველი ბენდიდან… ბასისტის ვაკანტური პოზიცია ჯონ პოლ ჯონსმა დაიკავა. უბრალოდ მივიდა და სთხოვა, მიეღოთ. გიტარისტი მისი ძველი ნაცნობი იყო. კარგად იცოდა, რა შესაძლებლობები ჰქონდა ჯონსს. ყოყმანი არ დაუწყია, მაშინვე დათანხმდა. ალბათ წარმოდგენაც არ ჰქონდა მაშინ, რამდენად სწორი გადაწყვეტილება მიიღო, რომ ბენდში ეს სამი ადამიანი აიყვანა.

ვფიქრობ, აღარ გაგიკვირდებათ თუ ვიტყვი, რომ „Band of Joy-დან” გადმოსული ვოკალისტი რობერტ პლანტი გახლდათ, დრამერი – ჯონ ბონემი, ხოლო გიტარისტი, რომელიც ახალ ჯგუფს ქმნიდა, ჯიმი ფეიჯი იყო, პიროვნება, რომელსაც სულ რამდენიმე დღის წინ, 2014 წლის 9 იანვარს, 70 წელი შეუსრულდა.

თავდაპირველად ბენდს ისევ „Yardbirds” შეარქვეს, ევროპაში ერთი-ორი კონცერტი ჩაატარეს, მერე კი დაირქვეს სახელი, რომელიც რამდენიმე წელიწადში მსოფლიოს ყველა კუთხეს მისწვდა. მათ ისეთივე გავლენა მოახდინეს 70-იანების დეკადაზე, როგორც „Beatles-მა” – 1960-იანებზე.

 
„Led Zeppelin” – „ტყვიის დირიჟაბლი” – ერთდროულად სიმძიმისა და სიმსუბუქის სიმბოლო. ტყვია (Pb, Plumbum) მძიმე, დირიჟაბლების მშენებლობისთვის გამოუსადეგარი მეტალია, შეუძლებელია, მისგან შექმნა აპარატი, რომელიც აფრინდება. „ლედ ზეპელინის” შემოქმედებაც ძალიან ჰგავს მძიმე ლითონისგან რაღაც ჰაეროვანის შექმნის მცდელობას. „ზეპელინი” ჰარდ როკისა და მეტალის ერთ-ერთ პიონერად ითვლება. ეს არის როკენროლის არნახული ევოლუცია, რომელზეც მისი მიმდევრები იქამდე ვერც კი იოცნებებდნენ. სწორედ „ზეპელინმა” ჩაუყარა საფუძველი მძიმე როკის აღმასვლას 70-იანების დასაწყისიდან. მანამდე ასე არავის დაუკრავს. არავის დაუკრავს ასე არც 1980 წლის შემდეგ – მას მერე, რაც ჯონ ბონემი გარდაიცვალა და ბენდიც დაიშალა.

ყველაფერი ბლუზით დაიწყო. ზეპელინის პირველი ალბომები სწორედ ამ სტილშია დაკრული. მეტი ბლუზი, მელოდიურობა და ნაკლები „დაწოლა” მსმენელის ყურზე. შემდეგ ნელ-ნელა „დაამძიმეს” და მოახერხეს, იდეალურად შეეხამებინათ ჰარდროკი, ფოლკის ელემენტები და ბლუზი. პლანტის ხმა და ფეიჯის მუსიკალური აზროვნება საოცრად ზუსტად ერწყმოდა ერთმანეთს. შესაძლოა ტენდენციური ვიყო, მაგრამ მიმაჩნია, რომ ეს როკმუსიკის ისტორიაში ყველაზე გამორჩეული დუეტია. მათ შექმნეს ყველაზე „გემრიელი” მუსიკა, რომლის მოსმენაც 1970-იანებში შეიძლებოდა.

რაც უნდა გასაკვირი იყოს, „ზეპელინთან” ჩემი პირველი შეხება როლანდ ემერიხის ფილმ „გოძილას” უკავშირდება, რომელიც ეკრანებზე 1998 წელს გამოვიდა 🙂 არ მახსოვს, როდის ჩამოაღწია ამ ფილმმა ჩვენამდე, მაგრამ მახსოვს, რომ ერთ-ერთ საუნდტრეკს ჯიმი ფეიჯი და რეპერი Puff Daddy ასრულებდნენ. ეს გახლდათ ზეპელინის კომპოზიცია „Kashmir-ის” საკმაოდ საინტერესო ვერსია, რომელსაც „Come With Me” ერქვა. ვფიქრობ, თქვენც გაიხსენებთ:

აი, შემდეგი კი ნამდვილად „Stairway to Heaven” („კიბე სამოთხისკენ”) გახლდათ – მეოთხე, უსათაურო ალბომში შესული კომპოზიცია, რომელიც როკის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ნაწარმოებია.  („Stairway’” და არა „Starway” :)) როგორც რობერტ პლანტი ამბობს ერთ-ერთ ინტერვიუში, კომპოზიცია ქალის შესახებაა, რომელიც ყოველთვის იღებს იმას, რაც უნდა – ყიდულობს კიბეს, რომელიც მას პირდაპირ სამოთხეში მიიყვანს.

ტრეკმა ძალიან დიდი პოპულარობა მოიპოვა და მასში აჟღერებული გიტარის სოლო, რომელსაც ჯიმი ფეიჯი ასრულებს, ჟურნალმა „Guitar World-მა” როკმუსიკის ისტორიაში საუკეთესოდაც კი აღიარა. ალბათ სწორედ ასეთი პოპულარობის გამო დააყენეს გარკვეულმა რელიგიურმა ჯგუფებმა ეჭვქვეშ კომპოზიციის ამქვეყნიურობა და „სატანურად’ მონათლეს.

ტელეარხ TNB-ზე, რომელიც იშიფრება როგორც „Trinity Broadcasting Network” (ქართულად ძალიან უცნაურად ჟღერს: „სამების მაუწყებლობის ქსელი”), ერთ-ერთ გადაცემაში ითქვა, რომ ამ სიმღერის ფირსაკრავზე უკუღმა დატრიალებისას ეშმაკის დიდება ისმოდა. ხმის ჩამწერმა სტუდია „Swan Song Records-მა”, რომელშიც „ზეპელინმა” აღნიშნული კომპოზიცია ჩაწერა, პასუხად ერთადერთი ფრაზა მოიყვანა: „ჩვენი ფირსაკრავები მხოლოდ ერთი მიმართულებით უკრავს – წინ”. რობერტ პლანტმა კი განაცხადა: სამწუხაროა, როდესაც ვიღაც ასე ცდილობს იმ მუსიკის აღქმას, რომელიც ძალიან დიდი მონდომებით, საუკეთესო ინტერესითა და მიზნებით შევქმენით, ეს „შენიღბული” მუსიკა და ფირფიტის უკუღმა ტრიალი ჩემი სტილი არ არის, მე ასეთ მუსიკას უბრალოდ არ ვაკეთებო.

ასეა თუ ისე, ყოველგვარი მითქმა-მოთქმის მიუხედავად, „Stairway to Heaven” დღემდე რჩება როკმუსიკის ისტორიაში ერთ-ერთ საუკეთესო კომპოზიციად, „ლედ ზეპელინი” კი ერთ-ერთი ყველაზე პროგრესულ და, შეიძლება ითქვას, რევოლუციურ ბენდად, რომელმაც სრულიად შეცვალა როკენროლის აღქმა. 2012 წელს მან კენედის ცენტრის ჯილდოც მიიღო ამერიკული კულტურის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის. ეს ჯილდო ჯორჯ ბალანჩინის, არტურ რუბინშტეინს, რეი ჩარლზს, დიზი გილესპის და უამრავ სხვა მსოფლიო დონის ხელოვანს აქვს მიღებული.

 
„ზეპელინის” მუსიკა იმდენად მრავალფეროვანია, რომ შეუძლია, ყოველგვარი გემოვნების მსმენელის ყურადღება მიიპყროს. ეს არის აკუსტიკური საუნდის, მძიმე ელექტრონული ელემენტების, ორგანისა და კლავიშის სხვადასხვანაირი ჟღერადობის, დასარტყამთა ურთულესი პარტიებისა და ძალიან ძლიერი ვოკალის არანორმალური სინთეზი. სწორედ ეს იძლევა ერთდროულად დირიჟაბლივით მსუბუქ, მაგრამ ტყვიასავით მძიმე ემოციას. ალბათ გავა დრო და გამოჩნდება მუსიკა, რომელიც ძალიან დიდ გავლენას მოახდენს თანამედროვე მიმდინარეობებზე, მაგრამ მეეჭვება, ის ისეთივე სრულყოფილი იყოს, როგორიც 1970-იანებში ჯიმი ფეიჯმა, რობერტ პლანტმა, ჯონ ბონემმა და ჯონ პოლ ჯონსმა შექმნეს. გამიხარდება, თუ ჩემი ეჭვი არ გამართლდება. 

და კიდევ – არ არის საჭირო მათი ტალანტის ზებუნებრივ ძალებთან დაკავშირება, რადგან ჯგუფის წევრებმა დაგვიმტკიცეს, რომ ადამიანებს შეიძლება იმაზე გაცილებით დიდი მუსიკალური შესაძლებლობები ჰქონდეთ, ვიდრე რომელიმე ჩვენგანს წარმოუდგენია 🙂

„ლედ ზეპელინი” არ არის ბენდი, რომელსაც ყოველდღე ვუსმენ, მაგრამ როდესაც ჩემს ყურსასმენებში მათი მუსიკა ჟღერს, ყოველთვის კარგ გუნებაზე ვდგები. ვეცდები, თქვენც ასეთი განწყობა დაგიტოვოთ და პოსტის დასასრულს გთავაზობთ 2007 წლის ჩანაწერს, როდესაც პლანტი, ფეიჯი და ჯონსი ჯონ ბონემის შვილთან, ჯეისონთან ერთად წარდგნენ მაყურებლის წინაშე:

P.S. უსმინეთ „Led Zeppelin-ს” და ნუ დაიწყებთ მათ მუსიკაში ეშმაკის ძიებას – ის, უბრალოდ, როკენროლს არ უსმენს 
1...992993994...1,124გვერდი 993 of 1,124

ვიდეობლოგი

მასწავლებლის ბიბლიოთეკას ახალი წიგნი შეემატა- სტატიები განათლების საკითხებზე

ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას. ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...

ქ.თბილისი, სანდრო ეულის ქ. #5; +995 32 220 0 220 (4506)

ჟურნალ "მასწავლებელსა" და ინტერნეტ გაზეთ "mastsavlebeli.ge" -ში, რეკლამის განთავსების მსურველებმა დარეკეთ ნომერზე: +995 551 081 308

mastsavlebeli.ge-ზე გამოქვეყნებული ყველა მასალა წარმოადგენს გაზეთის საკუთრებას და დაცულია საქართველოს კანონით საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ.

მასალის გამოყენების პირობები იხილეთ სრულად

© 2022 ყველა უფლება დაცულია | დამზადებულია TATSSON.COM-ის მიერ