„ყველას შეუძლია შეცვლა. როდესაც ამას ვამბობ, ვგულისხმობ ორ რამეს: პირველი- ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია შეცვალოს საკუთარი თავი, განვითარდეს და გახდეს უკეთესი; და მეორე – ყველას შეუძლია შეცვალოს მის გარშემო არსებული რეალობა” – ამბობს ლადო აფხაზავა, რომელიც წელს მასწავლებლის ეროვნული ჯილდოს მფლობელი გახდა და წლის საუკეთესო მასწავლებლის ტიტული მოიპოვა. „მასწავლებლის ეროვნული ჯილდო” არის გლობალური კამპანიის The global Teacher prize ნაწილი და მიზნად ისახავს წარმატებული მასწავლებლების გამოვლენასა და საზოგადოებისთვის მათ გაცნობას. ლადო აფხაზავას 17-წლიანი სამუშაო სტაჟი აქვს და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ ჩიბათში სამოქალაქო განათლებას ასწავლის. მისი პედაგოგიური რწმენა იმ მსოფლმხედველობას ეყრდნობა, რომ ცვლილებები იმ ერთი ადამიანიდან იწყება, რომელსაც აქვს ახალი ცოდნა და აღჭურვილია ამ ცვლილებების მოსახდენი საჭირო უნარ-ჩვევებით. ლადოც სწორედ ამ თვისებების გაღვიძებას ცდილობს თავის მოსწავლეებში და სურს ისინი უფრო დამოუკიდებელ, ინიციატივიან და საინტერესო ადამიანებად აქციოს.
გილოცავთ წლის საუკეთესო მასწავლებლის სტატუსს. რას ნიშნავს თქვენთვის ეს გამარჯვება და რას ცვლის ეს წარმატება თქვენს თემში?
მადლობა. ძალიან სასიამოვნოა, თუმცა ძალიან დიდი პასუხისმგებლობა დამეკისრა და ვგრძნობ ამას, თანაც მარტო მე არა. ჩემთან ერთად იმ ათეულში გასულმა მასწავლებლებმაც გაიმარჯვეს და ისინიც ამ ყველაფერს გრძნობენ. ჩვენს ქვეყანაში ძალიან ბევრი საუკეთესო მასწავლებელია და ჩვენი გამარჯვებით მათი მოტივაცია გაიზრდება. შეძლებენ თამამად გაგვიზიარონ თავიანთი გამოცდილება, რაც, უპირველეს ყოვლისა, მომავალში ეროვნული ჯილდოს აპლიკაციის შევსებით გამოიხატება. ჩემი თემისთვის, მუნიციპალიტეტისთვის ჩემი გამარჯვება კი დიდი მოულოდნელობა იყო. ისინი ჩემთან ერთად იზიარებენ ამ სიხარულს და დარწმუნებული ვარ, რომ მომავალში კიდევ უფრო დამიდგებიან მხარში ახალი ინიციატივებისა და პროექტების განხორციელებაში.
რატომ არის მნიშვნელოვანი სამოქალაქო განათლების სწავლება? რა პრობლემებს ხედავთ ჩვენს საზოგადოებაში ამ კუთხით?
სამოქალაქო განათლება ხელს უწყობს ბავშვების პიროვნებებად და მოქალაქეებად ჩამოყალიბებას. სამოქალაქო განათლება ეხმარება მოზარდებს საკუთარი მიზნების განსაზღვრასა და რეალიზებაში, ავითარებს კრიტიკულ აზროვნებას, ასწავლის გადაწყვეტილების შედეგზე პასუხისმგებლობას. სამწუხაროა, რომ მე და ჩემი თაობის ადამიანებს ეს საგანი არ გვისწავლია. შესაბამისად, ჩვენი საზოგადოების დიდი ნაწილიც არ ფლობს ამ ცოდნასა და უნარებს, რაც რეალურად აისახება კიდეც ცხოვრებაზე. დღესდღეობით სამოქალაქო განათლების სწავლა-სწავლება ჩვენი ქვეყნის განვითარებასა და ბედნიერ მომავალზეც აისახება.
როგორი იყო თქვენი სკოლის წლები და იმდროინდელი საგანმანათლებლო ატმოსფერო? დღევანდელი გადმოსახედიდან როგორ შეაფასებდით იმდროინდელ პედაგოგიურ მიდგომებს და ამის საფუძველზე თქვენ რის შეცვლას ცდილობთ?
ჩემი პედაგოგიური პრაქტიკა და ზოგადად ცხოვრება ეყრდნობა იმ რწმენას, რომ ყველას შეუძლია შეცვლა. როდესაც ამას ვამბობ, ვგულისხმობ ორ რამეს. პირველი – ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია შეცვალოს საკუთარი თავი, განვითარდეს და გახდეს უკეთესი; და მეორე – ყველას შეუძლია შეცვალოს მის გარშემო არსებული რეალობა. ეს მიმაჩნია მნიშვნელოვნად, რადგან ჩვენ ვცხოვრობთ ძალიან ცვალებად გარემოში და ჩვენი ქვეყნის საზოგადოება ნიშანდობლივი ტრანსფორმაციის პროცესში იმყოფება. შესაბამისად, ჩვენ გვჭირდება ლიდერები, რომლებსაც შეუძლიათ რაღაცის შეცვლა.
ამას მე მოსწავლეებთან იმით ვაღწევ, რომ ნაბიჯ-ნაბიჯ, თავიდან მცირე გამარჯვებებით ვაღვივებ მათში საკუთარი თავის რწმენას და რწმენას იმისა, რომ საკუთარი თავი და შენ გარშემო არსებული გარემო შენვე შეგიძლია შეცვალო უკეთესობისკენ. ახალი თაობა ამას ძალიან კარგად ითვისებს და ხდებიან ლიდერები. ძველი თაობისთვის სკოლა იყო ადგილი, სადაც ცდილობდნენ შიში ჩაენერგათ და ისე ესწავლებინათ. მოსწავლეობის პერიოდში მქონდა მასწავლებლისა და შეფასების შიში, შემდეგ კი სასჯელის შიში მშობლებისგან, სკოლის დირექტორისგან. ვერ ხედავდნენ, რას წარმოვადგენდი, ჩემზე მსჯელობდნენ მხოლოდ ნიშნების მიხედვით. მეშინოდა შეცდომის დაშვება, არაფერს მპატიობდნენ, არ გვასწავლიდნენ იმას, რომ შეცდომის დაშვება საჭიროც კი იყო, რადგან მხოლოდ ასე შეძლებ რამის სწავლას. ამიტომაც მინდოდა შემეცვალა ის, რაც ძალიან მაწუხებდა და შევცვალე კიდეც.
რატომ დაუკავშირეთ ცხოვრება და საქმიანობა სკოლას? რამდენად გააზრებული იყო ეს სურვილი? იცოდით თუ არა, სად მიდიოდით?
მასწავლებლობაზე მაშინ დავფიქრდი, როცა ეკონომიკური ფაკულტეტი დავასრულე და სოფელში ჩავედი. მაშინ მივხვდი, რომ შეცდომა დავუშვი პროფესიის არჩევაში. სკოლაში სწავლისას ბევრი რამ არ მომწონდა და ვერაფერს ვცვლიდი, თუმცა უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ არ მასვენებდა ფიქრი, რომ, თუ მასწავლებელი გავხდებოდი, შევძლებდი შემეცვალა ის, რაც მანამდე არ მომწონდა.
მშობლიურ სკოლაში მივედი სტუმრად და იქ დამხვდა მზადება სარაიონო „მანსაკანისთვის“, თუმცა ვერ ახერხებდნენ სცენარისა და გუნდის ჩამოყალიბებას. სურდათ, გუნდის წევრები მხოლოდ ფრიადოსანი მოსწავლეები ყოფილიყვნენ. გავრისკე და ჩემს თავზე ავიღე ეს გამოწვევა. მახსოვს, მოსწავლეებს ვუთხარი, თქვენი ნებით ვინც აქ ხართ, დარჩით, სხვებს კი, როგორც გინდათ, ისე მოიქეცით-მეთქი. თითქმის ყველამ წასვლა გადაწყვიტა და ახალი გუნდი ჩამოვაყალიბე. მას შემდეგ 3 წლის განმავლობაში პირველობას არავის ვუთმობდით.
პირველად რელიგიის ისტორიის საგნის საშუალებით გავხდი მასწავლებელი და რაიონში 5 სკოლაში დავდიოდი, ყველა სკოლაში კვირაში ერთი დღით.
სწორედ ამის შემდეგ დაიწყო ჩემი ბრძოლა, გავმხდარიყავი მასწავლებელი, რომელიც შეცვლიდა არსებულს. 2003 წელს ჩემი სადამრიგებლო კლასის 20 ბავშვი დასასვენებლად 21 დღით კურორტ აბასთუმანში წავიყვანე. კარგი საშუალება მომეცა არაფორმალურ გარემოში მათთვის ბევრი საინტერესო აქტივობა ჩამეტარებინა, რადგან ამ ყველაფერს სკოლაში არ მანებებდნენ. ცვლილებები ჩემი კლასიდან უნდა დამეწყო და დავიწყე კიდეც. ბავშვებმა ამ ყველაფერს პირობითად „ლადოს ბანაკი” დაარქვეს. ბანაკმა 9 წელი იარსება. შემდეგ წლებში მასში არა მარტო ჩვენი სკოლის, არამედ მთელი მუნიციპალიტეტის მოსწავლეები მონაწილეობდნენ. ვარჩევდი სოციალურად დაუცველ, ობოლ ბავშვებს, რომლებიც იტანჯებოდნენ სხვადასხვა დაავადებით თუ სინდრომით; ლიდერ ბავშვებს, შეძლებული ოჯახის შვილებს და ვცილობდი, ისინი გამეთანაბრებინა და ყველა ლიდერ ბავშვად მექცია, რომლებიც თავიანთ სკოლაში თანატოლთა განმანათლებლები იქნებოდნენ. დავდიოდი მაშინდელ ორგანიზაციებში, რათა ბავშვებისთვის საჭირო თანხა, 80 ლარი მომეპოვებინა და 21 დღე დამესვენებინა. პროგრამას ორი თვით ადრე ვწერდი და ვიკრებდი მოხალისე მასწავლებლებს.
რა არის თქვენი მოსწავლეების მისწრაფებები, რა აინტერესებთ მათ, თქვენ რა მიდგომები გაქვთ ისეთი რომლითაც მათ დააინტერესებთ?
ინფორმაციის საუკუნეში ვცხოვრობთ და შესაბამისად, ჩვენი მოსწავლეები ბევრ ინფორმაციას იღებენ. როცა სკოლაში მოდიან, თუ ისეთ რამეს შესთავაზებ, რაც არ დააინტერესებთ, შესაძლებელია გაკვეთილზეც არ შემოვიდნენ. ამიტომ ვთვლი, რომ ახლა უფრო რთულია, იყო ძლიერი და კარგი მასწავლებელი, ვიდრე რამდენიმე ათეული წლის წინ.
ბანაკებში მოსწავლეებთან ერთად ცხოვრების დროს ვაკვირდებოდი ბავშვებს, ვიკვლევდი მათ მოთხოვნილებებს, პრობლემებს, საჭიროებებს. ვაკეთებდი ჩანაწერებს სხვადასხვა შემთხვევაზე და ვიკვლევდი პრობლემას, რომლის ცოდნა მომცემდა მიმართულებას, თუ რა გამეკეთებინა სამომავლოდ. მუშაობის პროცესში დავრწმუნდი, რომ ბევრმა მოსწავლემ არ იცოდა, რა უნდა გაეკეთებინა, თუ მას სკოლაში რამე ცვლილების ან აქტივობის განხორციელების სურვილი გაუჩნდებოდა.
10 წლის წინ დავიწყე დემოკრატიული სკოლის პროექტის შექმნა, რომლის მთავარი მიზანი უნდა ყოფილიყო აქტივობები, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ კომუნიკაციისა და ინტეგრაციის გაუმჯობესებას, რადგან მოსწავლეები ამ მხრივ თითქმის არ ეკონტაქტებოდნენ ერთმანეთს, მოქმედებდნენ განცალკევებით.
წამოვიწყე პროექტი „დემოკრატიული რევოლუცია“, რომლის მიზანი მოსწავლეთა გააქტიურება, მათი იდეებისა და ინიციატივების რეალიზება, კლასების თანაბარ სიტუაციაში კონკურენტუნარიანი გარემოს შექმნა და მათ შორის ჯანსაღი კონკურენცია, დირექციასთან, კლასის ხელმძღვანელებთან, მშობლებთან, ადგილობრივ და მოსწავლეთა თვითმმართველობასთან კომუნიკაციის გააქტიურებაა.
პროექტი, რომელიც უკვე ჩვენს სკოლაშია დანერგილი, დიდი პოპულარობით სარგებლობს. ჩემს მოსწავლეებს აინტერესებს დემოკრატია, აინტერესებს ის, რისი ცოდნის საჭიროებასაც წინასწარ დაუმტკიცებ და დაუსაბუთებ, თუ რაში, რა დროს დასჭირდება ამ ყველაფრის ცოდნა.
რას ცვლის ასეთი ტიპის პროექტები მოსწავლისა და თემის ცნობიერებაში? არის თუ არა, ეს შედეგები თვალსაჩინო?
სკოლაში, მართლაც, ბევრი პროექტი გაგვიხორციელებია. სხვადასხვა პროექტს სხვადასხვა მიზანი აქვს. ზოგიერთი პროექტით მოსწავლეებში სხვადასხვა უნარ-ჩვევები განვითარებას შევეცადეთ. სხვა პროექტებმა კი სამოქალაქო ცნობიერების ამაღლებასა და დამოკიდებულებების ჩამოყალიბებას შეუწყო ხელი.
ყოველივე ამან სკოლის საზოგადოებაც შეცვალა. ზემოთ უკვე ვისაუბრე ერთი ასეთი პროექტის შესახებ, რომელიც სკოლაში განვახორციელე და რომელსაც „დემოკრატიული რევოლუცია“ ჰქვია, რომლის მეშვეობით ჩვენს სკოლაშიც იგივე პროცესები ხდება, რაც სახელმწიფოში. ამიტომ ჩვენი სკოლა სახელმწიფოს პატარა მოდელია. ამ პროექტში ბავშვების გარდა, თემიც არის ჩართული. შესაბამისად, ბავშვებთან ერთად თემიც ვითარდება.
პირველად რომ გაკვეთილი ჩავატარე, ბავშვები გაოცდნენ. ვერ მიხვდნენ, რატომ ვათამაშებდი. მშობლებიც გაკვირვებული იყვნენ, რადგან ყავით, წვენებითა და ორცხობილებით დავხვდი მშობელთა კრებაზე.
მასწავლებლის პიროვნულ და პროფესიულ განვითარებაზეც ვისაუბროთ. რა სჭირდება მასწავლებელს განვითარებისთვის? მასწავლებლის დაბალ მოტივაციაზე საუბრისას ერთ–ერთ მთავარ მიზეზად ხშირად დაბალი ანაზღაურება სახელდება. ეს გადამწყვეტი ფაქტორია?
მხოლოდ მასწავლებლების ხელფასის მომატება სკოლის პრობლემებს ვერ მოაგვარებს. ძალიან დიდ მოტივაციას ქმნის, როცა სკოლის ინფრასტრუქტურა მასწავლებელს მოწესრიგებული და გამართული ხვდება. ასევე მნიშვნელოვანია, სკოლის ადმინისტრაციამ მოახერხოს პედაგოგების პიროვნული რესურსების სწორად გამოყენება და მიმართულების მიცემა, რათა ყველას მონაწილეობით შეიქმნას სკოლისათვის საჭირო და აუცილებელი განვითარების სტრატეგიული გეგმა, რომელშიც ყოველთვის შესაძლებელი იქნება ცვლილებების შეტანა.
მასწავლებლის პროფესიაზე ბანალურ განსაზღვრებებს რომ გავცდეთ, მაინტერესებს რითია ეს პროფესია თქვენთვის საინტერესო? რა ისწავლეთ, როგორც მასწავლებელმა 17-წლიანი საგანმანათლებლო პერიოდის განმავლობაში?
მე არ ვარ ჩვეულებრივი მასწავლებელი, რომელიც კმაყოფილდება მხოლოდ სტანდარტული გაკვეთილებით. სულით მაძიებელი ვარ და ვხვდები, რომ ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებულ შედეგებზე ვერავინ გავა, თუ მხოლოდ სწავლების ტრადიციული მეთოდებით შემოიფარგლება. ეს იმიტომ, რომ საქმე 21-ე საუკუნის ბავშვებთან გვაქვს. მასწავლებლობა მაძლევს საშუალებას, ვეძებო სწავლების არაორდინალური გზები. ეს ყველაფერი ჩემთვის ექსპერიმენტია და მოსწავლეებისათვის სასიამოვნო პროცესი. ჩემი გამოცდილება მკარნახობს, რომ ამ სასიამოვნო პროცესით მოსწავლეები სწავლობენ თამაშით, სწავლობენ კეთებით, მე კი მათზე დაკვირვებით ვიზრდები, როგორც მასწავლებელი.
