თავისუფლების იდეა მეცხრამეტე საუკუნის ქართული ლიტერატურის უმთავრესი ღირებულებაა, რომელიც აკაკი წერეთლის შემოქმედებაში მრავალმხრივ არის წარმოჩენილი. შამილის, როგორც ისტორიული პიროვნების, კავკასიის ხალხთა თავისუფლებისთვის დაუმორჩილებელი მებრძოლის, პოეტური ნიღაბი მისთვის უმნიშვნელოვანესი მხატვრული სახეა, რომლითაც მთავარ სათქმელს გამოხატავს – ეს არის კავკასიური ხალხის ერთიანობის იდეა. ამ იდეით იყო გამსჭვალული მეცხრამეტე საუკუნის ქართველ მოაზროვნეთა შემოქმედება, განსაკუთრებით, აკაკი წერეთლის, ილია ჭავჭავაძის, ვაჟა-ფშაველას და ალექსანდრე ყაზბეგისა. ეს იდეა დღესაც აქტუალურია და გულისხმობს სხვადასხვა რელიგიური შეხედულებისა და ტრადიციის ხალხის კულტურულ დიალოგს, თანამშრომლობასა და მშვიდობიან თანაარსებობას გლობალურ სივრცეში, რომელსაც კაცობრიობა წარმოადგენს. როგორც ელიოტი წერს: „ახალი ნაწარმოები, იმავდროულად, გავლენას ახდენს ხელოვნების ყველა ადრინდელ ნიმუშზე“.
აკაკი წერეთლის მხატვრული ნაწარმოებებიც თანამედროვე ლიტერატურის კონტექსტში ახალ ღირებულებას იძენს. ამჯერად გამოვარჩევთ მის ლექსს, „შამილის სიზმარს“, რომელშიც წარმოჩენილია ოცნება თავისუფალ და დამოუკიდებელ სახელმწიფოზე. ამავე დროს, ლექსი აჯერებს მკითხველს თავისუფლებისათვის ბრძოლის აუცილებლობაში. ამ თემას არაერთხელ წარმოაჩენს აკაკი თავის შემოქმედებაში, მაგალითად, „ბაში-აჩუკში” თავგანწირულ პერსონაჟს, ელიზბარ ერისთავს, ათქმევინებს: „ხე, როგორც მცენარე, მოურწყველად ვერ იხარებს; ისე ეროვნების ხესაც ძირის გასამაგრებლად და ფესვების განზე გასადგმელად ოფლთან ერთად ხანდახან წმინდა მოწამებრივი სისხლიც ეჭირვება სარწყავად!”
აკაკი წერეთელი ერთ-ერთი პირველი იყო, რომელმაც ყურადღება მიაქცია შამილის სახეს და შესანიშნავ პოეტურ ნიღბად აქცია. მანამადე კი ალექსანდრე ყაზბეგის პროზაში, კერძოდ, „მამის მკვლელში” დაიხატა შთამბეჭდავი სახე იმამისა, კავკასიელ ხალხთა რელიგიურ-პოლიტიკური ლიდერისა, რომელსაც დაუკავშირდა და მასთან გაიგივდა თავისუფლების იდეა. მოთხრობაში ჩანს მთიელი არწივის შინაგანი თავისუფლება როგორ ერწყმის ხალხის წინაშე პასუხისმგებლობასა და მოვალეობას: „ის დაუფიქრებლივ მამულის კეთილდღეობას შესწირავდა პირველიდგან უკანასკნელს კაცამდინ. თითონაც შიგ ჩაენაყებოდა წამლად, მაგრამ, რა შეხედავდა სიცოცხლით და მშვენიერებით სავსე თავის მამულიშვილებს, რომელთაც სიყმაწვილე ნებას არ აძლევდა მხიარულს და ბედნიერს ცხოვრებაზედ, რა მოაგონდებოდა, რომ რომელიმე გზადაკარგულს ტყვიას შაუძლიან გაუხუნოს ლალისფერი ტუჩები, გაუქროს აღგზნებული სიცოცხლით სავსე თვალები, მოძრავნი, მოტიტინენი. ერთბაშად უძრავს და უსულო საგნად გადააქციოს – შამილს გული უდუღდა, მწარის ოხვრით წარმოათქმევინებდა ღვთის სახელს და წარმოუდგენლად სტანჯავდა. შამილი მამა იყო – დანარჩენნი იმის შვილები: შამილი გრძნობდა იმას, რასაც ჰგრძნობს მშობელი, როდესაც თავის თვალით უყურებს მებრძოლს შვილს და იმის ყოველი დაკვრა, ყოველი ტკივილი მშობელს მწარე ხაზად ესმება გულში! მაგრამ სამშობლოს სამსახურს, მამულის თავისუფლებას ის მაღლა აყენებდა თავის მშობლიურ გრძნობაზედ, თავის პირად შეხედულებაზედ. შამილი იბრძოდა იმისთვის, რომ თავის, სამშობლოს დღეგრძელობას და ბედნიერებას თავისუფლებაში ხედავდა, და დღესვე რომ დაერწმუნებინათ, რომ მოძმეთათვის მეტი საბედნიერო სხვა რიგი მოქმედება იქნებოდა – ის ბრძოლას თავს დაანებებდა, აიღებდა ყავარჯენს და მწყემსად ცხვარს მოუდგებოდა”.
მას შემდეგ გაგრძელდა ეს ტრადიცია და ქართულ ლიტერატურაში შამილის სახე წარმოჩნდა, როგორც ერთგვარი პარადიგმა დაუმორჩილებლობისა. ქართული ლიტერატურული ტრადიცია შამილს აღიარებს, როგორც ზნეობრივად სრულყოფილ, უკომპრომისო მებრძოლს რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ. საგულისხმოა, რომ ქართულსა და სხვა კავკასიელი ხალხის წარმოდგენებში მისი სახელი დაუკავშირდა ალექსანდრე ბატონიშვილს. მათი მამაშვილობის ამბავი ლეგენდად იქცა და სიმბოლურად გამოხატა თავისუფლების იდეის უკვდავება. ეს დაუმორჩილებელი სული შამილმა „მემკვიდრეობით” მიიღო ალექსანდრესგან. მან ღირსეულად ატარა განმათავისუფლებლის სახელი და სიცოცხლეშივე მითად და ლეგენდად იქცა.
შამილი დღემდე რჩება ქართველ შემოქმედთა შთამაგონებლად. მისი პოეტური ნიღაბი განსხვავებული და საგულისხმო ინტერპრეტაციით წარმოჩნდა სხვა ქართველ მწერალთა, მაგალითად, ალექსანდრე ყაზბეგის, გრიგოლ რობაქიძის, ტიციან ტაბიძის, აკაკი გაწერელიას, ანა კალანდაძის და სხვათა შემოქმედებაშიც.
კავკასიის ერთიანობის იდეა კარგად ჰქონდათ გაცნობიერებული თერგდალეულებს, ილია წერდა „აჩრდილში”:
„როს ესე ტოტნი ერთ ცხოვრების, ერთ-არსებისა,
ეხლა გაყრილნი, ერთ მდინარედ შეერთდებიან?
როს იგი ტომნი ცად მიღწეულ მძლავრ კავკასისა
ერთისა აზრით, ერთის ფიქრით განდიდდებიან?”
აკაკი წერეთლის ლექსის სემანტიკური ველი სიზმრის საშუალებით წარმოჩნდება. ეს სიზმარი უპირისპირდება რეალობას. აკაკის შემოქმედებაში, საზოგადოდ, დიდი ადგილი უკავია სიზმრის მეტაფორას. ამ შემთხვევაში, სწორედ ამ სახეს მიენიჭა მთავარი დატვირთვა. ქვეტექსტებითა და სიმბოლოებით დატვირთულ ლექსში იკითხება კავკასიის ხალხთა ბედისწერა.
როგორი იყო ის სოციოკულტურული სივრცე, რომლის კონტექსტშიც ეს ლექსი დაიწერა? მე-19 საუკუნე – „დარღვეული ქართველობის” (ილია „მგზავრის წერილები”) ხანა. როგორც აკაკი ბაქრაძე წერს, დამოუკიდებლობის დაკარგვამ ქართველის ცნობიერების რღვევაც გამოიწვია. ქართულმა ლიტერატურამაც იდეალის ძიება არა რეალობაში, არამედ სიზმარსა თუ ხილვაში დაიწყო. „შამილის სიზმარიც” ამ რიგის მხატვრული ტექსტია, რომლის ლირიკული გმირიც შვებას ირეალურ სამყაროში პოულობს. მე-19 საუკუნის ლიტერატურა სავსეა ამგვარი სიზმრებითა და ხილვებით, რომლებშიც გადმოცემულია, როგორ ამარცხებს გმირი ვეშაპს („ბაში-აჩუკი” და „ბახტრიონი”), როგორ გადარჩება ლუხუმი („ბახტრიონი”), რა ღვთაებრივი დალოცვისა და წყალობის მოიმედენი არიან გმირები („აჩრდილისა” და „თორნიკე ერისთავის”) ფინალები. აკაკი ბაქრაძის აზრით, მიუხედავად ქონებრივ-გონებრივ-სულიერი სიღატაკისა, ქართველმა მაინც არ დაკარგა რწმენა გადარჩენისა: „უნდა გადალახულიყო სასოწარკვეთილებისა და განწირულების განცდა. სასოწარკვეთილებასა და განწირულებას მე-19 საუკუნის ქართულმა მწერლობამ ოთხი მხრიდან შეუტია: ნიკოლოზ ბარათაშვილის ეროვნული და პიროვნული თავისუფლების ამბოხით, რაფიელ ერისთავის სოფლის ყოფის მშვენიერებით, ილია ჭავჭავაძის ეროვნული და სოციალური პროგრამით და აკაკი წერეთლის შემოქმედებითი არსებობის სიხარულით. ამ ოთხ დარტყმას უნდა დაენგრია რუტინა და ქართველი ერისათვის ისტორიის ასპარეზი გაეკაფა”.
გალაკტიონ ტაბიძე წერდა: „ის იყო მგოსანი, რომელიც ჰკაფავდა გზას წარსულისაგან მომავლისკენ. თავისი ცხოვრებით და გაბედული ლიტერატურული გამოსვლებით მან უდიდესი როლი ითამაშა ქართველი ერის განმათავისუფლებელ მოძრაობაში. აკაკის ჩანგის მომხიბვლელობა გამოიხატებოდა იმ ზნეობრივ სიძლიერეში, რომელიც შეადგენდა პოეტის პიროვნებას. მან შესწირა თავი ერს, წმინდათაწმინდას, სამშობლოს. აი, რანაირად ისახება ჩემს წარმოდგენაში მეცხრამეტე საუკუნის უდიდესი ქართველი პოეტის ისტორიული მდგომარეობა და პიროვნება„. აკაკის მეფური ლანდი გალაკტიონს მუდამ თან დაჰყვებოდა, როგორც ფარული შემწე და წამქეზებელი პოეტური ძიებებისკენ სწრაფვაში.
აკაკი წერეთლის ამ ლექსში ქვეტექსტურად იყო მოცემული ის ინფორმაციები, რომლებიც ქართველ მკითხველს უნდა დაეშიფრა, გაეანალიზებინა და ეროვნული თავისუფლებისათვის ბრძოლაში სტიმულად გამოეყენებინა.
ლექსის ლირიკული გმირი ჭაღარით მოსილი შამილია, ბრძოლებითა და ხნოვანებით დაღლილი, მაგრამ მაინც შეუპოვარი. აკაკის შემოქმედებაში ჭაღარა მებრძოლის სახეც პარადიგმად იქცა. გავიხსენოთ, თუნდაც, მისი თორნიკე ერისთავი („თორნიკე ერისთავი”) ან ლექს „ჭაღარას” ლირიკული გმირი, რომელიც არ კარგავს საბრძოლო სულისკვეთებას:
„რა ვუყოთ, თეთრი მერიოს,
სისხლით შევღებავ ჭაღარას
და სულ სხვა ხმაზე დავუკრავ
ამ ჩემს დაფსა და ნაღარას”.
აკაკი წერეთელმა კარგად იცოდა, როგორ ეწინააღმდეგებოდა შამილი რუსეთის იმპერიას, რა ძალა, გონება და რწმენა ჰქონდა ამ კაცს, თითქმის მარტოდმარტო ებრძოდა გოლიათს, ამიტომაც იქცა იგი სიცოცხლეშივე ლეგენდად ჰყვებოდნენ მის საქმეებს.
აკაკისა და გრიგოლ ორბელიანის ცხადი თუ ფარული პოლემიკის მიზეზი შესაძლებელია ისიც იყო, რომ სწორედ გრიგოლ ორბელიანი ებრძოდა შამილს, როგორც რუსეთის არმიის გენერალი და გადამწყვეტი როლიც ითამაშა მის დამარცხებაში. ეს ლექსი აკაკიმ 1959-1960 წლებში დაწერა. ამ დროს ის ოციოდე წლის ჭაბუკი იყო, რომელსაც სიღრმისეულად ჰქონდა გააზრებული სამშობლოს ბედისწერა. დაბეჩავებული კოლონიური ქვეყნის შვილი პეტერბურგში განათლების მისაღებად წასული ფიქრობდა სამომავლო ბრძოლის აუცილებლობაზე. სავარაუდოდ, ეს ლექსი სწორედ იმ შთაბეჭდილების შემდეგ დაიწერა, რომელსაც გამოიწვევდა 1859 წელს რუსების მიერ შამილის დამარცხება და ტყვედ ჩავარდნა.
ლექსის დასაწყისში იხატება სამყაროს ჰარმონიულობა:
„შუაღმეა, გავსილი მთვარე
დედამიწაზე სხივებს უხვად ჰფენს;
მთები, ტყეები, კლდე და მდინარე –
ყველა მდუმარებს და გრძნობით ისმენს:
ვით განისვენებს ანგელოზნი ცით,
გადმოეფინნენ გუნდად ხმელებად,
თვისი ნეტარის და მსუბუქის ფრთით
და მყუდროებას ჰგალობენ ერთხმად”.
მაგრამ ეს ხმა არ ჩაესმით ადამიანებს, რადგან დაკარგულია ღვთაებრივთან კავშირი. ამ ხმების გაგონება მხოლოდ პოეტს შეუძლია, „ღმერთთან მოლაპარაკე” (ილია) კაცს, რომელიც „არ მიწისაა და არც ცისა”:
„მაგრამ კავკაზსა ეს მყუდროება,
ცით მოვლენილი, არ ეყურება,
გაურჩეველი აქვს მას დროება
მხოლოდ სხვა რამეს ემსახურება”.
აკაკის პოეზიაში ღვთის მიერ შექმნილი სამყარო ყოველთვის წარმოჩნდება, როგორც სრულყოფილი, თუმცა ადამიანთა ხელით შელახული. თავისუფლება პიროვნებისა თუ ერისა აკაკისთვის უმაღლესი ფასეულობა იყო, ღვთის ჯილდო, რომლის გარეშე არა მხოლოდ კონკრეტულ კაცსა თუ ერს, არამედ კაცობრიობას ემუქრებოდა დაღუპვა.
შუაღამის სიბნელე სიმბოლურად იმ ვითარებაზეც მიანიშნებს, რომელშიც კავკასია იყო, დამონებული და ღირსებააყრილი. აკაკისთვის მნიშვნელოვანი იყო, მკითხველს დაენახა ის კონტრასტი, რომელიც ცასა და მიწას შორის იყო. ცას, ღვთაებრივ ძალებს, ანგელოსებს მხოლოდ მშვიდობა და ნეტარების განცდა მოჰქონდათ, ხოლო მიწიერი ძალები, ადამიანის სახედ მოვლენილი ეშმაკი ამ ჰარმონიას არღვევდა, ადამიანებს თავისუფლებას ართმევდა, იმონებდა. შუაღამის ამგვარი შემოტანა ლექსში ილიას „ელეგიაშიც” გვხვდება:
„მკრთალი ნათელი სავსე მთვარისა
მშობელ ქვეყანას ზედ დაჰყურებდა
და თეთრი ზოლი შორის მთებისა
ლაჟვარდ სივრცეში დაინთქმებოდა”.
ლექსის მშვიდ მდინარებას არღვევს კონტრასტულად შემოტანილი ფერები. ერთი მხრივ, ზეციური სიმყუდროვისა და ჰარმონიის განცდა, მეორე მხრივ კი:
„იმას ჰსურს სისხლი, ომი ფიცხელი,
მისთვის საღმრთო ხმას რათა ჰგალობენ?
სისხლს სთხოვენ მთები, კლდეები, ველი
და მდინარენიც მას ჰღრიალებენ”.
აკაკი ამ შემთხვევაშიც იყენებს პარადიგმას, როდესაც თავისუფალი სამყარო, ბუნება ვერ იგუებს მონობას და მოითხოვს თავისუფლებას, ნებისმიერ ფასად. ადამიანი ბუნების ნაწილია და სამყაროს მთლიანობისთვის აუცილებელია თავისუფლება. ამას უკარნახებს ლექსი მკითხველს. ამიტომაცაა, რომ ლექსის ლირიკულ გმირს შამილს, რომელიც სიზმრად ხედავს ყოველივეს, მთები, კლდეები, მდინარეები, ცხოველები, ფრინველები, ქარი და ზვავი მოუწოდებენ შურისძიებისაკენ: „გვწყურიან სისხლი”/ და თერგისაც ეს არის ღრიალი”.
ლექსში შემოიჭრება თემა ადამიანისა და ბუნების აუცილებელი ერთიანობისა. გულისხმიერ კაცს უნდა ესმოდეს ბუნების ენა, რადგან, როგორც ბარათაშვილი ამბობს: „არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთა და უსულთ შორის,/ და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის” („ჩინარი”). ბუნება ადამიანებს თავისი ენით ელაპარაკება. ეს ენა იცოდნენ სამოთხეში ადამმა და ევამ, პირველადამიანებმა, ზეციური სამოსით მოსილებმა. აკრძალული ნაყოფის ჭამას, ღვთის საკრალური ნების დარღვევას, რასაც სამოთხიდან მათი გამოდევნა მოჰყვა, თან ახლდა ამ ენის ცოდნის დაკარგვა. მას შემდეგ ბუნება გადაიქცა „სიმბოლოების, ნიშნების” ტყედ, რომელიც სულიერ-ინტელექტუალური ძალების დაძაბვით, არამატერიალური თვალის ახელით, ერთგვარი ჭვრეტითა თუ ხილვით უნდა დაეძლია ზეცნობერებით დაჯილდოებულ ადამიანს. ამგვარი ზეცნობიერების მატარებელნი იყვნენ პოეტები, ვაჟასეული მინდიას მაგვარნი, რომელთაც უნდა ეზიდათ ამგვარი ზემხედველობის ტვირთი.
შამილი ამ ლექსში სწორედ ამგვარ ადამიანად წარმოჩნდება, მას შეუძლია ბუნების ნიშნების გაშიფვრა და ჭეშმარიტი საზრისის ამოკითხვა. სწორედ ამას მიანიშნებენ ეს სტრიქონები: „მხეცთა ღრიალი, ფრინველთ ჩხავილი,
ქართა ქრიალი, ზვავთა გრიალი – ამას ნიშნავენ”.
მისთვის ეს მხოლოდ ბუნების სტიქიური მოვლენები როდია, არამედ ღვთაებრივი სამყაროს შემოჭრა მატერიალურში ადამიანური გონების გამოსაფხიზლებლად. სამყაროსეული უნივერსალური კანონზომიერების შეცნობა მხოლოდ რჩეულთა ხვედრია, ამგვარი რჩეულია ლექსში დახატული შამილი, ადამიანური და ზეციური, გამოუთქმელი სიბრძნით დატვირთული კაცი, რომელსაც შეგრძნობილ-გააზრებული აქვს თავისი ამქვეყნიური ვალი. მისთვის სამშობლო არა მხოლოდ კავკასია, არამედ მთელი სამყაროა. ის თითქოს შუამავალია ადამიანურსა და ზეციურ ძალებს შორის. მას თითქოს ღმერთი კარნახობს და აძლევს ბრძოლის გეგმას.
თუ გრიგოლ ორბელიანისთვის „მოღრიალე თერგი” მხოლოდ ამ გამორჩეული მდინარის ერთგვარი გარეგნული დახასიათება იყო, ილიამ და აკაკიმ მას სიმბოლური მნიშვნელობა მიანიჭეს, ილიამ იგი „მგზავრის წერილებში” მოძრაობის, სიცოცხლის სიმბოლოდ აქცია. ამ ლექსშიც ამ აზრითაა დატვირთული. არ შეიძლება თერგის ნაპირას გულხელებდაკრეფილი იჯდე, დამარცხებას შეგუებული, უიმედო, დაბეჩავებული და ღირსებააყრილი. ეს კავკასიელისთვის ნამდვილი ჯოჯოხეთია.
ამ ორკესტრალურ ხმოვანებაში, რომელსაც ბუნების შვილთა სხვადასხვაგვარი ხმა ქმნის, წარმოჩნდება სურათი – შამილი ზის მებრძოლ მიურიდებთან ერთად. მკითხველისთვის ეს ცხოვრების სცენაა. იგი ხედავს დასისხლიანებულ ვაჟკაცებს, რომლებიც ახლახან დაბრუნებულან ბრძოლიდან:
„ზოგს დახმობია გულმკერდზე სისხლი
მისგან მოკლულის ჩხუბში გიაურის,
ზოგს ჩასწკურწკურებს ისევ ახალი”.
ეს წვეთებად მომდინარე სისხლი წარმოაჩენს მიურიდების თავგანწირვას, მზადყოფნას, თავის შესწირონ ღირსების დაცვასა და თავისუფლებას. თუმცა ბუნებაც და მიურიდებიც მხოლოდ ფერადოვანი შთამბეჭდავი ფონია შამილის პორტრეტის, მისი სულიერი სამყაროს გამოსაკვეთად. ამ ფონზე წამოიმართება მისი მონუმენტური ფიგურა. სიტყვების საშუალებით აკაკი წერეთელი საოცარი სიცხადით აქანდაკებს იმამის სახეს, თითქოს მკითხველი ხედავს მისი შუბლის ნაოჭებს, დაღარულ სახეს, კუშტსა და მკაცრ გამოხედვას, ყველგანშემღწევ, საიდუმლოთა ამხსნელ ძალას. იგი ერთგვარი ზეკაცივითაა, რომელსაც მიწიერი ძალები ვერასოდეს დაამარცხებენ:
„ამბობს ჰიმამი: „მართლმორწმუნენო!
ჩვენი გაკიცხვა მაჰმადს არა ჰსურს
დროა გამხნევდეთ ერთგულო ძენო,
და თავს ნუ მისცემთ მონად გიაურს”.
აკაკიმ იცის, რომ ლექსის პირობითი საზღვრები უნდა გაარღვიოს ლირიკულმა გმირმა, მისი სიტყვები არ უნდა დარჩეს ფურცლის სამყაროში. ის არ არის მხოლოდ „ქაღალდის პერსონაჟი”, მისმა სიტყვებმა მკითხველიც ისევე უნდა ააღელვოს, როგორც წარმოსახვით დახატული მიურიდები, თავისუფლებისთვის „საღვთო ომისთვის” მზადმყოფნი. ამიტომაც არის, რომ განსაკუთრებული მუხტით და ენერგიით იტვირთება მის მიერ წარმოთქმული ყოველი სიტყვა. აკაკის ლექსში შამილი ფლობს მჭევრმეტყველების საოცარ უნარს, რომელიც აუცილებელია ყოველი წინამძღოლისათვის. ღვთის რწმენა აძლევს ძალას ისე ილაპარაკოს, თითქოს თვითონ ღმერთი მეტყველებს მისი პირით, ამიტომაცაა, რომ იფიცებს მიწასა და ქვას და არა რომელიმე ცოცხალ ადამიანს. ის თითქოს მარადისობის წინაშეა პასუხისმგებელი და არა მხოლოდ იმ კონკრეტული დროისა, რომელიც მას განგებამ „მისაქცევ-მოსაქცევად” (ილია) შემოუხაზა.
მისი სიტყვა ცეცხლოვანია, მაგრამ არა იმით, რომ ხატოვანია, არამედ პირდაპირია და ცხადი. რამ უნდა დააჯეროს ბრძოლის აუცილებლობაში მკითხველიცა და ლექსის პერსონაჟებიც, თუ არა უკვე მოპოვებული გამარჯვებული ბრძოლების გახსენებამ. ამიტომაც შამილი სიტყვას აგებს სწორედ ამ მოგონებებზე. ის იხსენებს:
„ხომ გახსოვთ ჩემი დარღოში ომი
და სხვანი კიდევ ბევრგან მრავალი?”
მე არ გეგონოთ ცრუ მოწმის მდომი,
მოწმედ მეყოფა მიწა და ქვანი”.
მკითხველს უნდა ახსოვდეს „დარღოში” ომი. რა მოხდა იქ და რატომ არის მნიშვნელოვანი მაინცდამაინც ამ ბრძოლის გახსენება? დარღო ისტორიული მეხსიერების კოდია, რომლის გაშიფვრა, ე.ი. გახსენება, აუცილებელია მომავლის წარმოსადგენად და შესაქმნელად. აკაკიმ იცის აწმყოს, წარსულისა და მომავლის დიალექტიკური ერთიანობა. ამ შეგრძნების გარეშე წარმოუდგენელია რაიმე მიზნის მიღწევა, ამიტომაც შამილსაც ასეთ შორსმჭვრეტელს ხატავს. დარღოში შამილმა რუსების არმია დაამარცხა. ლევ ტოლსტოი „ჰაჯი-მურატში” ამის თაობაზე წერს: „ყველამ იცოდა, რომ ვორონცოვის მეთაურობით მოწყობილი დარღოს ლაშქრობა, რომლის დროსაც რუსებმა უამრავი დახოცილი, დაჭრილი ჯარისკაცი და რამდენიმე ზარბაზანი დაკარგეს, სამარცხვინო ამბავი იყო. ამიტომ თუ ვინმე ამ შემთხვევაზე ვორონცოვის თანდასწრებით ხმის ამოღებას გაბედავდა, უნდა ელაპარაკა იმ აზრით, რომლითაც ვორონცოვმა მეფეს უპატაკა, ესე იგი, რომ ეს იყო რუსთა ჯარების ბრწყინვალე გმირობა”. მართლაც, ამ ბრძოლაში რუსებმა 3500-ზე მეტი ჯარისკაცი დაკარგეს, თვითონ ვორონცოვიც კინაღამ ტყვედ ჩავარდა.
აკაკი აღწევს მიზანს, შამილის სახით მკითხველის თვალწინ ტიტანური ძალისა და სულისკვეთების ადამიანი წამოიმართება, მაგრამ, ღმერთებისგან განსხვავებით, ადამიანი მოკვდავია. სწორედ სიბერისა და მოკვდავობის, როგორც ბრძოლის გზაზე მთავარი დამაბრკოლებელი თემა, ბუნებრივად შემოიჭრება ლექსის მხატვრულ დრო-სივრცეში:
„დრო გადავიდა! მოვხუცდი ჰალლა!
მაჰმადო, ვატყობ, ღონე მაკლდება”.
რით უნდა გადაილახოს, ერთი შეხედვით, ეს საბედისწერო, ადამიანური ძალებისთვის გადაულახავი წინააღმდეგობა? აკაკის ქვეტექსტურად შემოაქვს მითოლოგიური ფენიქსის ფენომენის განცდა. ადამიანსაც შეუძლია განახლება, ფერფლიდან აღდგენა, ძალების მოკრება, მაგრამ ეს უნდა გამოიწვიოს მხოლოდ უკვდავმა, ჩაუქრობელმა სულმა, რომელსაც დრო და სივრცე ვერ ეკარება. ლექსის ერთგვარ დაღმავალ ტონალობას, მინორულობას, რომელიც გამოიწვია მოხუცებულობისა და ღონის დაკლების ხსენებამ, გადაფარავს ახალი მაჟორული ტალღა:
„მაგრამ დღეს ჩემში ახლდება ძალა,
და დამჭკნარ ძარღვში სისხლი სდუღდება”.
აკაკი მკითხველს სასწაულის თანამონაწილედ აქცევს. ამ სასწაულმა მისი შეძვრა, შეცვლა და განახლება უნდა გამოიწვიოს. მკითხველი ხედავს, როგორ იქმნება რაღაც ახალი, იგეგმება ბრძოლა, რომელიც გამარჯვებით დასრულდება:
„წინ წაგიძღვებათ კაზი-მაჰომეტ,
მაგაზე დამრჩა მხოლოდ იმედი.
„თქვენ მიაშურეთ მარცხენა მხარეს,
სადაც განაგებს თვითონ კნიაზი!”
„და სიბერის ჟამს ამ შიშველის ხრმლით
მარჯვენა მხარეს მე შევეჭრები:
დღეს უნდა გავსძღე გიაურის სისხლით,
მათ მჩქეფარე სისხლს მივეყურჭები”.
კაზი-მაჰომეტ შამილის შვილია, რომელიც მამის მხარდამხარ თავდაუზოგავად ებრძოდა რუსულ არმიას.
აკაკის უყვარდა, როცა ბატალურ სცენებს ხატავდა, აუცილებლად წარმოეჩინა ბრძოლის სტრატეგია და ტაქტიკა, მაგალითისთვის „თორნიკე ერისთავის” გახსენებაც კმარა. ავტორი დაწვრილებით, დეტალურად წარმოაჩენს, როგორ ანაწილებს თორნიკე 12-ათასიან ჯარს, თითოეულ ნაწილს რა საბრძოლო დავალებებს აძლევს. მკითხველს, ამ შემთხვევაში, უფრო იოლად წარმოუდგება ის ვიზუალური ხატები, რომლებიც სიტყვიერად იქმნება. სწორედ ამიტომ მიიჩნევდა გრიგოლ რობაქიძე, რომ აკაკი ფლობდა კინოსთვის დამახასიათებელ თხრობის ტექნიკას. თავის წერილში „ბაში-აჩუკი, როგორც კინო-რომანი” ეს არაჩვეულებრივად წარმოაჩინა და დაასაბუთა.
საგულისხმოა მებრძოლთა მოტივაციის ასამაღლებლად რა ჯილდოს ჰპირდება იმამი. ის არ საუბრობს საიქიო საფასურზე, არამედ სახელის დატოვებაზე: „და თქვენც თაყვანს გცემთ მაშინ კავკაზი!”. უკვდავება – ეს არის მთავარი ჯილდო!
აკაკი რუსთველისეული გატაცებითა და ხატოვანებით ხატავს ბრძოლას:
„შეიქმნა ომი მეტად ფიცხელი,
საზარელი და ცუდ-სანახავი,
ლეკებმა სისხლით შეღებეს ხელი,
ველს ეფინება რუსების თავი!”
აკაკი ახერხებს მკითხველს დაუხატოს ომის სისასტიკე, დაღვრილი სისხლი, მოჭრილი თავები. მკითხველმა კიდევ ერთხელ უნდა შეიგრძნოს თავისუფლებისთვის ბრძოლის გარდაუვალობა:
„ომიც გათავდა, მუნ კმაყოფილმა
ყურანს შესწირა გმირმა ნამაზი”.
ეს არის ადამიანისა და ღვთის ერთობლივი შურისძიების აღსრულება, ამიტომაცაა, რომ ლექსი მთავრდება გიაურისთვის, რუსი წინამძღოლისთვის, თავის მოკვეთით.
რატომ გადაიტანა თავისუფლებისთვის ბრძოლის ამბავი აკაკიმ ლირიკული გმირის სიზმარში? ეს, ერთი მხრივ, ცენზურას თვალს აუხვევდა, მეორე მხრივ, კი, სიზმარი იქცეოდა წინასწარმეტყველებად. აკაკი ამ შემთხვევაში კავშირს აბამდა წარმოსახვასა და რეალობას შორის. ლექსში ნანახი სიზმარი რეალობაში უნდა განხორციელებულიყო. იმ მაგიური საზღვრების მოხსნა და დაძლევა კი, რაც მხატვრულსა და მატერიალურ სივრცეს ჰყოფდა, მხოლოდ გონიერ, შორსმჭვრეტელ, მართალ, პატრიოტ მკითხველს შეეძლო, რომლის არსებობაში არც აკაკისა და არც ილიას არასოდეს შეპარვიათ ეჭვი.
ვაჟა-ფშაველა წერდა: „თავისუფლება მოქმედებაა, განხორციელებაა ნებისა, აზრისა, გრძნობისა… თავისუფლება პიროვნებისა და ერისა ერთიერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. სადაც არაა პიროვნება თავისუფალი, იქ ერი დამონებულია და დამონებულ ერში, რა თქმა უნდა, პიროვნებაც მონაა, უთავისუფლო, სხვის ხელში სათამაშო ნივთი… იქ ვინ ნახა თავისუფლება, საცა მე ჩემს დედაენაზე ლაპარაკს მიშლიან: არც მასწავლიან, არც მაუბნებენ, არც მამღერებენ, არც მაგალობებენ?! რა გული უნდა მქონდეს მაშინ? რას უნდა ვგრძნობდეთ?! – სხვას არაფერს, გარდა ზიზღისა, მძულვარებისა. მოწამლულ-მოშხამულია ჩემი სიცოცხლე, ვგრძნობ მხოლოდ უსიამოვნებას, სიძულვილს და ვწყევლი იმ ძალებს, იმ მგლებს, რომელნიც ყველა ზემორე აღნიშნულ საქმეში ხელს მიშლიან, წინ მეღობებიან და ვუცდი მარჯვე შემთხვევას შევმუსრო ისინი… როცა ეს დრო დგება და მეც მოქმედებას ვიწყებ ამ ძალთა შესამუსრავად, დასათრგუნად, მაშინვე იწყება ჩემი თავისუფალი ცხოვრება; აქ არის დასაწყისი თავისუფლებისა… მძულვარება როცა უკიდურესობამდეს მიდის, მაშინ ლაჩრული გრძნობა ისპობა, მაშინ ამბობს ადამიანი: ან მოვკვდები, ან ვძლევ ჩემს მტანჯველთ!..“.
შამილი ქვეცნობიერად, რა თქმა უნდა, აკაკის გულისწადილს ამხელდა და მისი პირით თვითონ მეტყველებდა პოეტურ ნიღაბს ამოფარებული. მან ისიც იცოდა, რომ იმ დროს, როცა ამ ლექსს წერდა და მკითხველს დაშიფრულ სამომავლო გეგმასავით მიაწვდიდა, შამილის სახელს დიდი ძალა ექნებოდა, ვიდრე ახალგაზრდა პოეტისას, რომელიც ეს-ესაა უნდა დაბრუნებულიყო დამპყრობელი ქვეყნის მეტროპოლიიდან გუბერნიად ქცეულ მივარდნილ პროვინციაში, რომელიც თავის „შამილს” მთელი მეცხრამეტე საუკუნე ამაოდ ელოდა.
