ისტორიის საგანი ზოგადად მოსწავლეებს აინტერესებთ. ხშირად ეს ინტერესი გამოწვეულია  უამრავი ისტორიული მოვლენისა და პირის შესახებ სხვადასხვა შეხედულებების არსებობით. მეორე მსოფლიო ომთან დაკავშირებულმა პრობლემურმა საკითხებმა, კონკრეტულად, საბჭოთა კავშირისა და გერმანიის პოზიციებმა მეორე მსოფლიო ომის წინ დიდი დაინტერესება გამოიწვია VIII კლასში.  გადავწყვიტე, ჩამეტარებინა განსხვავებული გაკვეთილი, რომელიც გამორჩეული იქნებოდა თავისი მიზნებით –  პრობლემის გადაჭრასთან ერთად საშუალებას მომცემდა, მიმეღწია მოსწავლეთა ჩართულობისთვის, კიდევ უფრო გაუღრმავებდა მოსწავლეებს საგნის მიმართ ინტერესს, მოსწავლეები უკეთესად გაიაზრებდნენ მასალას და შეძლებდნენ  შეფასებების  გაკეთებას. გადავწვიტე პრობლემაზე ორიენტირებული სამოდელო გაკვეთილის ჩატარება დებატების გამოყენებით,  რომელიც საკითხის გადაწყვეტაში მოსწავლეთა აქტიურობას  მაქსიმალურად  უზრუნველყოფდა. ცხადია, დებატების ფორმატით მაშინვე ვერ მომზადდებოდა გაკვეთილი, ამიტომ წინასწარ ვამუშავე მოსწავლეები დებატების ტექნიკის ათვისებაზე.

რადგან სამოდელო გაკვეთილი გულისხმობს სხვებისთვის პრაქტიკის გაზიარებას, გთავაზობთ ჩემს გამოცდილებას:

1. კლასი -VIII კლასი
2. საგანი – ისტორია
3. თემა: – „მეორე მსოფლიო ომის წინაპირობები”
4. სასწავლო მიზნები – ისტ.VIII.1.6. მოსწავლეს შეუძლია დააკავშიროს ფაქტები და მოვლენები შესაბამის ისტორიულ ეპოქებთან; შეისწავლოს და დაახასიათოს კონფლიქტის მიზეზები, იმსჯელოს მის განვითარებაზე, შეადაროს მიზეზები ერთმანეთს და იმსჯელოს შედეგებზე;
5. კავშირი ეროვნულ სასწავლო გეგმასთან – ისტ.VIII1. მოსწავლე აკავშირებს ფაქტებსა და მოვლენებს შესაბამის ისტორიულ ეპოქასთან; ისტ. VIII.6. მოსწავლეს შეისწავლის კონფლიქტის მიზეზებს, განვითარებასა და შედეგებს.
6. გაკვეთილის ტიპი – პრობლემაზე ორიენტირებული;
7. 7. შეფასება – განმავითარებელი;
8. საჭირო საგანმანათლებლო რესურსების  ჩამონათვალი:

ა) ნარატივი –  ისტორია, VIII  კლ., შპს „ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა“, თბ., 2012;

ბ) მასწავლებლის ინტერაქტიური მინი-ლექცია;

გ) დაფა, მარკერი;

დ) მასწავლებლის მიერ მომზადებული სლაიდ-შოუ – „მეორე მსოფლიო  ომის  საწყისი ეტაპი;

9. კლასის ორგანიზების ფორმა: ინდივიდუალური; ჯგუფური;
10. 10. გაკვეთილის დროში გაწერილი მიმდინარეობა:

აქტივობა N1  (3 წთ)  – მასწავლებელი კლასის საორგანიზაციო საკითხების შემდეგ  აცნობს მოსწავლეებს გაკვეთილის თემას, მიზანს და შეფასების კრიტერიუმებს (სქემა 1).

აქტივობა N 2  (5 წთ) – მასწავლებელი ახდენს წინარე ცოდნის გააქტიურებას კითხვა-პასუხის საშუალებით და განაწყობს მოსწავლეებს ახალი მასალის მოსასმენად.    მოსწავლეები გამოცდილებიდან და წინარე ცოდნიდან გამომდინარე გასცემენ პასუხებს, მიღებული პასუხები აისახება სქემაზე, რომელიც აიგება დაფაზე (სქემა 2):

სქემა 2.

აქტივობა N3 –  ახალ  მასალაზე  მუშაობა – მასწავლებლის მინი-ლექცია სლაიდ-შოუს თანხლებით – „მეორე მსოფლიო ომი“ (7 წთ) (სურ.1): იგი მიმოიხილავს მე-20 ს.-ის 20-30-იან წლებში არსებულ პოლიტიკურ-ეკონომიკურ ვითარებას; ყურადღებას ამახვილებს მსოფლიოს წამყვან ქვეყნებში მიმდინარე მოვლენებზე; საუბრობს გერმანიის მიერ განხორციელებულ ექსპანსიებზე; ქრონოლოგიური პრინციპის  გამოყენებით წარმოადგენს  ომის მიმდინარეობას 1939-1941 წლებში;  მსჯელობს  მეომარი ქვეყნების სამხედრო გეგმების შესახებ.

სურ.1.

აქტივობა N 4 (2 წთ) – მასწავლებლის შეკითხვა მოსწავლეებს: „როგორ ფიქრობთ, რომელმა  მოვლენამ  დაძაბა ევროპაში პოლიტიკური მდგომარეობა, რომლითაც ისარგებლეს გერმანელებმა და ახალი ომი გააჩაღეს?“

მოსწავლეები პასუხობენ: „ყველაზე მეტად ეს გამოიწვია მოლოტოვ-რიბენტროპის შეთანხმებამ, რადგან გზა გაუხსნა გერმანული აგრესიის გაძლიერებას“.

პრობლემის გამოკვეთა: „უნდა დადებულიყო თუ არა მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი?!“

აქტივობა N 5  (2 წთ) მასწავლებელი  სთავაზობს  მოსწავლეებს, დაიყონ ჯგუფებად, დაასახელონ მთავარი დებატორები და მოპასუხეები და გამართონ კლასიკური დებატები  (ლინკოლნ-დუგლასის ფორმატი)  მოცემულ თემაზე,  ამავე დროს შეახსენებს  მოსწავლეებს დებატების წესებს (რომელიც გამოტანილია სქემაზე 3):

სქემა 3:

დებატების დროში  გაწერილი თანამიმდევრობა:

I აქტივობა :

მომხრე  ჯგუფის  მთავარი დებატორი  წარმოადგენს თავის არგუმენტებს:

„პაქტის დადების პირობა გახლდათ ის, რომ ჯერ კიდევ 1938 წელს მიუნხენის გარიგებაზე მიღწეული შეთანხმების შედეგად ჰიტლერმა მთელი ევროპა დაარწმუნა, რომ მეტად აღარ აპირებდა გაფართოებას, მაგრამ სულ მალე 1939 წლის მარტში  ჰიტლერმა ჩეხეთის ნაწილი ბოჰემია და  მორავია გერმანიის პროტექტორადად აქცია, ხოლო სლოვაკეთში მარიონეტული ხელისუფლება დასვა. დასავლეთის ქვეყნის ლიდერებისთვის ნათელი გახდა, რომ ჰიტლერი არ შეწყვეტდა აგრესიას.  მოსალოდნელი საშიშროების გამო საფრანგეთმა და ბრიტანეთმა გერმანიასა და სსრ კავშირის შორის მდებარე პოლონეთთან ერთობლივი თავდაცვის ხელშეკრულება დადეს. ისინი ცდილობდნენ საბჭოთა კავშირთანაც დაედოთ მსგავსი ხელშეკრულება, მაგრამ მხარეები ერთმანეთს არ ენდობოდნენ და მოლაპარაკება ჩაიშალა. ჰიტლერის მიზანი იყო, ხელი არ შეშლოდა ევროპის ქვეყნების მომავალ დაუფლებაში. ის ფიქრობდა, რომ სსრ კავშირს შეეძლო, ზიანი მიეყენებინა მისთვის, ამიტომ წინააღმდეგობის თავიდან ასაცილებლად სსრ კავშირს თანამშრომლობა „შესთავაზა“ და დაპირდა, რომ  აღმოსავლეთ ევროპის მიერთებაში ხელს არ შეუშლიდა.

თავის მხრივ, სტალინი ხედავდა ჰიტლერის მზარდ აგრესიას და სურდა დროის მოგება, თანაც არც ისე ურიგო იქნებოდა ამ პირობების შესრულება, რადგან ტერიტორიული გაფართოების შანსი ეძლეოდა და შეეძლო, შემოერთებული ტერიტორიები ბუფერულ ზონად გადაექცია მომავალ ომში. ამავდროულად, თუ ჰიტლერი ომს წამოიწყებდა, ის აღმოჩნდებოდა ოკუპანტი მხარე, სტალინი – ის მხარე, რომელიც თავის დაცვას აპირებდა. ანუ, შეიძლება ითქვას, რომ სტალინის მიერ ამ პაქტის დადება ნიშნავდა იმას, რომ არ ენდობოდა გერმანიას და ცდილობდა დროის მოგებას.  ეს მართლაც ასე მოხდა: სტალინმა გარკვეული დრო მოიგო და უკეთ მოემზადა ომისთვის.

ჩვენი ჯგუფი ვფიქრობთ, რომ პაქტი აუცილებლად უნდა დადებულიყო, სსრ კავშირს დრო უნდა  მოეგო და ფაშისტური გერმანიის დამარცხებისთვის მომზადებულიყო“.

თემის მოწინააღმდეგის შეკითხვა (კონტრარგუმენტატორი): „თუ პირველ მსოფლიო ომში რუსეთი, ბრიტანეთი და საფრანგეთი იყვნენ ერთმანეთის მოკავშირეები და თუ  მათმა მოკავშირეობამ შედეგი გამოიღო და დაამარცხეს გერმანია და მისი მოკავშირეები, ახლა, ხელახალი ომის კარიბჭესთან, რატომ არ უნდა ნდობოდა საბჭოთა კავშირი (პრაქტიკულად – „რუსეთი“) ყოფილ მოკავშირეებს? ამასთან ერთად გერმანია ფაშისტური ქვეყანა იყო და ასეთ  ქვეყნას ისედაც რატომ უნდა გამოუცხადო  მხარდაჭერა?!“

მომხრე  ჯგუფის  პასუხი (კონტრარგუმენტატორის  მოპასუხე): „ის ფაქტი, რომ საბჭოთა კავშირმა არ გაითვალისწინა ბრიტანეთის, საფრანგეთის და პოლონეთის შემოთავაზება და არ გააღრმავა მათთან კავშირი, გამოწვეული იყო იმით, რომ ისინი არც მანამდე თანამშრომლობდნენ. საბჭოთა კავშირისთვის ისინი საიმედო პარტნიორებად არ გამოიყურებოდნენ. არც ჰიტლერი იყო საიმედო სსრ კავშირისთვის,  პირიქით, რომ არ ენდობოდა სტალინი მას, ხელშეკრულებაც იმიტომ დადო,  რათა დრო მოეგო ომის მომზადებისთვის და გერმანიისთვის საკადრისი წინააღმდეგობის გაწევისთვის“.

II აქტივობა :

მოწინააღმდეგე  ჯგუფის  მთავარი დებატორი წარმოადგენს თავის არგუმენტებს: „ვერსალის საზავო ხელშეკრულებით გამარჯვებულმა ქვეყნებმა გადაინაწილეს გერმანიის კოლონიები აფრიკასა და წყნარ ოკეანეში, მინიმუმამდე დაიყვანეს გერმანიის არმია, ელზასი და ლორენი დაუბრუნეს საფრანგეთს, გერმანიას ჩამოეჭრა ტერიტორიები ევროპაშიც, დააკისრეს დიდი ფულადი გადასახადები, მაშინ როდესაც სხვა მისი მოკავშირისთვის მსგავსი პირობები არ წამოუყენებიათ და როდესაც ეკონომიკურმა კრიზისმა დაძაბული ვითარება შექმნა მსოფლიოში და გერმანიაში, გერმანელებს აღეძრათ რევანშის სურვილი მათ მიმართ, ვინც ისინი ამ დღეში ჩააგდო, რადგან მათი აზრით, ისინი ამგვარ  დასჯას არ იმსახურებდნენ.

1933 წლიდან გერმანია სამხედრო თვალსაზრისით აქტიურად ემზადებოდა  რევანშისთვის და აძლიერებდა თავის ძალებს, შემდეგში ის ფაქტობრივად ღია აგრესიაზე გადავიდა, შეიერთა ავსტრია, ჩეხეთის ოლქი. საინტერესოა, რომ მის ამგვარ აგრესიას დუმილით შეხვდენენ საფრანგეთი და ბრიტანეთი, რითაც „აღიარეს“ კიდეც მიღებული შედეგი. შეიძლება ითქვას, რომ მიუნხენის გარიგებაც ეს იყო – მათ უნდოდათ თავის მოტყუება და ასეც მოხდა. ამ  ორმა ქვეყანამ  ფაქტობრივად წააქეზა გერმანია მსოფლიო ომისკენ. ერთადერთი რაც შეძლეს, ის იყო, რომ პოლონეთთან, რომელიც გერმანია-საბჭოთა კავშირის საზღვარზე მდებარეობდა და დაუცველად გამოიყურებოდა,  ერთობლივი თავდაუსხმელობის ხელშეკრულება გააფორმეს. თუ სსრ კავშირს გერმანიასთან მოსალოდნელი საფრთხე ამოქმედებდა, სჯობდა ასეთი ხელშეკრულება საფრნაგეთთან და ბრიტანეთთან დაედო და არა – გერმანიასთან. ჰიტლერულ გერმანიასთან შეთანხმებით სსრ კავშირი თვითონაც ოკუპანტის როლში გამოდიოდა, რადგან რეალურად ევროპის გაყოფაზე უთანხმდებოდა გერმანიას, რაც ჩვენი აზრით, მიუღებელი  იყო და სსრ კავშირის გამოცხადებულ პოლიტიკურ კურსს ეწინააღმდეგებოდა“.

მომხრე ჯგუფის შეკითხვა (კონტრარგუმენტატორის მოპასუხე):  „თქვენ საუბრობთ იმაზე, რომ საბჭოთა კავშირს არათუ უნდა დაედო ხელშეკრულება გერმანიასთან, არამედ გაეღრმავებინა კავშირი საფრანგეთთან და დიდ ბრიტანეთთან. გავიწყდებათ ის, რომ ამ ქვეყნებს არ სურდათ ომი  და იქაური მოსახლეობის აზრი პაციფისტური იყო (მშვიდობის შენარჩუნების მომხრე)“.

მოწინააღმდეგე ჯგუფის პასუხი (კონტრარგუმენტატორი): „საბჭოთა კავშირს გერმანიასთან შეთანხმება თავდაუსხმელობის შესახებ არ უნდა გაეფორმებინა, შეუძლებელია საბჭოთა კავშირს არ შეემჩნია, რომ გერმანიას ვერანაირი შეთანხმება ვერ შეაკავებდა. ამაზე იმდროინდელი ფაქტებიც მეტყველებენ. მაგრამ თქვენ რით დაამტკიცებთ,  რომ ამ პაქტმა ხელი არ შეუწყო ომის გაჩაღებას და რომ ღირდა მისი დადება?!  ან რით ახსნით იმ ფაქტს, რომ  გერმანიამ და სსრ კავშირმა ხელშეკრულება გამოიყენეს თავიანთი გეგმების და ტერიტორიული ზრდისთვის და მოახდინეს  პოლონეთის გაყოფა  და  კარელიის ნაწილის მიერთება?!..“

III აქტივობა:

მომხრე  ჯგუფის  პასუხი (გამბათილებელი): „თქვენ მხოლოდ შეკითხვებს სვამთ და არ უფიქრდებით, რომ სხვა ალტერნატივა არც არსებობდა,  შეგიძლიათ თუ არა გვითხრათ, რა უნდა გაეკეთებინა საბჭოთა კავშირს ამის სანაცვლოდ ისეთი, რომ  დრო  მოეგო და მომავალი ომისთვის მომზადებულიყო?!“

მოწინააღმდეგე  ჯგუფის  პასუხი (გამბათილებელი): „და რით ამტკიცებთ, რომ საბჭოთა კავშირმა რეალურად მოიგო დრო და უკეთესად მოემზადა ფაშისტებთან ბრძოლისთვის?.. უფრო ის ჩანს, რომ მასაც გერმანიასავით მხოლოდ ტერიტორიების დაკავება სურდა და ამას ომის საფრთხით ამართლებდა“.

დასკვნა/შეჯამება: ამ ეტაპზე მთავრდება დებატები. მოდერატორი/მსაჯი /მასწავლებელი კიდევ ერთხელ ასახელებს გუნდების მთავარ არგუმენტებს და გამოყოფს საუკეთესო გუნდს და დებატორს.

აქტივობა N8 (2 წთ) – განმავითარებელი შეფასება – მასწავლებლის ზეპირი კომენტარი /განმავითარებელი შეფასების ინსტრუმენტები და  კრიტერიუმები:

გაკვეთილი იყო საინტერესო, მაქსიმალურად აქტიური,  აქტივობები იყო მიზანთან შესაბამისობაში. მოსწავლეებს საშუალება ჰქონდათ ერთი საკითხი შეესწავლათ სხვადასხვა კუთხით, გაეაქტიურებინათ ძველი ცოდნა და გამოეყენებინათ ის პრაქტიკული პრობლემის გადაჭრისას. მოცემულმა აქტივობებმა და დავალებებმა ხელი შეუწყვეს მოსწავლეთა ზოგად კოგნიტურ განვითარებას და სწავლა-სწავლების პროცესის მიზნების მიღწევადობას.

ყველა ის პრობლემა, რომლებსაც უფროსები ბავშვთან ურთიერთობაში ვხვდებით, შეიძლება პრობლემათა ორ ჯგუფში გაერთიანდეს – სასწავლო და ქცევითი პრობლემები. თუ აღნიშნული მიმართულებით სირთულეებს არ ვაწყდებით, თავს მშვიდად ვგრძნობთ, მაგრამ, საკმარისია ბავშვმა სწავლას მოუკლოს ან ჩვენთვის მიუღებელი ქცევები განახორციელოს, რომ იწყება საყვედურები – სკოლა ოჯახს საყვედურობს  ბავშვის ცუდად აღზრდისა და უყურადღებობისათვის, ოჯახი სკოლას ადანაშაულებს მათი შვილის სწავლასა და ქცევაში არსებული სირთულეების გამო. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ამ ურთიერთბრალდებების დროს არავინ ცდილობს პრობლემის გამომწვევი რეალური მიზეზების გარკვევასა და თავისი წილი პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღებას. გამომდინარე იქიდან, რომ ბავშვის ქცევა მისი გრძნობებით და ემოციებით იმართება, პრობლემური ქცევა კი, როგორც წესი, უარყოფითი გრძნობებით არის ნაკარნახევი, შევეცადე გამერკვია, თუ რა არის ის, რაც ყველაზე მეტად სწყინს და გულს სტკენს ბავშვს და რაც შეიძლება მისი მხრიდან ჩვენთვის მიუღებელი ქცევის მიზეზი გახდეს. აღნიშნული მიზნით, შევისწავლე V-IX კლასების მოსწავლეთა მოსაზრებები იმასთან დაკავშირებით, თუ რა შეიძლება იყოს ამ ასაკის ბავშვისთვის ყველაზე საწყენი და გულსატკენი მასწავლებელთან, თანატოლთან და მშობელთან ურთიერთობისას.

საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ბავშვები შესანიშნავად ახერხებენ საკუთარი გრძნობებისა და ემოციების დიფერენცირებას მასწავლებელთან, თანატოლთან და მშობელთან ურთიერთობისას. როგორც მათი ნაწერების ანალიზმა გვიჩვენა, მასწავლებლის მხრიდან ყველაზე საწყენი და გულსატკენი ამ ასაკის ბავშვისთვის შეფასებებსა და ურთიერთობებს უკავშირდება. აი, რას წერენ ისინი აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით.

     ის, რაც ყველაზე მეტად სწყინს და გულს სტკენს ბავშვს მასწავლებლის მხრიდან – „როცა ერთნაირ პასუხებში მე უფრო დაბალ ქულას მიწერს, ვიდრე ჩემს კლასელს და თან არ მიხსნის, თუ რატომ მომექცა ასე უსამართლოდ“;  „ის, რომ მასწავლებელს არ სჯერა ჩემი შესაძლებლობების“; „როცა მასწავლებელი არ მიჯერებს,  არ მენდობა და ტყუილად მადანაშაულებს“; „ხელს ვიწევ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად, მასწავლებელი არ მეკითხება, შემდეგ კი დაბალ ქულას მიწერს და მეუბნება არ აქტიურობდი და მეტი არ გეკუთვნისო“; „როცა სხვა ბავშვს მადარებენ და მოითხოვენ მეც ისე მოვიქცე, როგორც ის იქცევა“; „როცა დაუმსახურებლად და უსამართლოდ დაბალ ქულას მიწერს“; „როცა ბავშვი ამოჩემებული ჰყავს, მუდმივად ეჩხუბება და უყვირის“; „როცა ბავშვი ცდილობს, მაგრამ მის მცდელობას ვერ ხედავს და დაბალ ქულას უწერს“; „ბავშვების განსხვავება და მათი ერთმანეთთან შედარება“; „უმიზეზოდ დადანაშაულება“; „ჩემი მშობლების ცუდად მოხსენიება და მათთვის შეურაცხყოფის მიყენება“; „როცა ჩემი აზრი არ აინტერესებს, არ მისმენს და უნდა, რომ ვიფიქრო ისე, როგორც მას მოეწონება, ამასთან, თუ პრეტენზიას გამოვთქვამ, გადამემტერება“;   „მუქარა – ვნახოთ, ბოლოს ვინ გაიცინებს“; „არაობიექტურობა და უსამართლობა შეფასების დროს“; „სხვა ბავშვების თვალწინ მოსწავლის დამცირება“; ეჭვის შეტანა ჩემს შესაძლებლობებში“; „დამცინავი და შეურაცხმყოფელი ტონი ბავშვის მიმართ“; „უმიზეზოდ და უადგილოდ ყვირილი“; „უსამართლო და უპატივცემულო ქმედებები“; „როდესაც რაიმე საყვედურს თანაკლასელების თანდასწრებით ეუბნება მოსწავლეს და შეურაცხყოფას აყენებს მას“; „როდესაც ბავშვის მხრიდან რაიმეს არცოდნაზე სასაცილოდ და ბევრჯერ ამახვილებს ყურადღებას“; „როცა ცუდ გუნებაზე ყოფნის გამო უმიზეზოდ უყვირის ბავშვს, რომელიც არაფერ შუაშია“; „რეალურად სხვაზეა გაბრაზებული, მაგრამ ჯავრს იყრის ბავშვზე“; „გამაღიზიანებელი მიმიკებით და ტონით ბავშვის ნიშნით შანტაჟი“; „ბავშვების გამორჩევა, ფავორიტი ბავშვების არჩევა“; „შეურაცხყოფა მთელი კლასის თანდასწრებით“; „ბავშვის შრომის და მისი მიღწეულის არდაფასება“; „ბავშვის აზრის აბუჩად აგდება და თანაკლასელების წინ დამცირება“; „როცა ბავშვი სწავლას უმატებს და დავალებებსაც უკეთესად ასრულებს, მასწავლებელს კი არ სჯერა მისი, არ ენდობა და ეუბნება, რომ სხვისგან ექნება გადაწერილი“.

მართალია, ბავშვები ღიად და გულწრფელად  აფიქსირებენ საკუთარ აზრს იმასთან დაკავშირებით, თუ რა შეიძლება გახდეს მათთვის გულსატკენი და საწყენი მასწავლებლის მხრიდან, მაგრამ უნდა ითქვას, რომ პედაგოგი არ არის ერთადერთი, ვისი სიტყვა და ქმედებაც შეიძლება გარკვეული დისკომფორტის შემქმნელი აღმოჩნდეს მისთვის სკოლაში ყოფნის პერიოდში. მოზარდისთვის თანატოლი, მისი აზრი, მასთან დამოკიდებულება, მისი ქცევა, სიტყვა ასევე საკმაოდ და შეიძლება ითქვას, გარკვეული აზრით, უფრო მნიშვნელოვანიც კი შეიძლება იყოს სიმშვიდისა და სულიერი კომფორტის შესაქმნელად.

ის, რაც ყველაზე მეტად სწყინს და გულს სტკენს ბავშვს თანატოლის მხრიდან – „ზურგს უკან მასზე ჭორაობა“; „მისი საიდუმლოს არშენახვა და გაფრთხილების მიუხედავად, სხვებისთვის გამხელა“; „როცა იგნორირებას უკეთებენ კლასელები“; „ისეთი იარლიყების მიკერება, როგორიცაა: ძუნწი, უზრდელი, თავხედი, მახინჯი, შტერი“; „დამცირება, ჩაგვრა“; „შეუმჩნევლობა კლასში და მასთან მეგობრობის სურვილის არქონა“; „ორგულობა“; „მისი ცუდი სიტყვებით მოხსენიება ხმამაღლა, ყველას თანდასწრებით“; „ღალატი“; „შური“; „უსამართლოდ სხვისი დანაშაულის დაბრალება“; „არაფრის გამო ჩხუბი“; „დაცინვა ყოველ სიტყვაზე და საქციელზე“; „დამცირება“; „ჯგუფიდან გარიყვა“; „უხეშობა, უყურადღებობა“; „უპატივცემულობა“; „უნდობლობა“; „დაცინვა იმის გამო, რომ ის სხვებს არ ჰგავს“; „ტყუილი“; „ორპირობა“; „მისი ოჯახის ცუდად მოხსენიება და მასზე ჭორაობა“; „არაპუნქტუალური შედარება სხვა ბავშვებთან“; „მისი აზრის არგათვალისწინება“; „დაცინვა შეცდომის დაშვებისას“; „როდესაც სიტყვის დასრულებას და პასუხის გაცემას არ აცლიან“; „დამცინავად ლაპარაკი“; „როდესაც ნიშნის გამო მეგობართან ურთიერთობას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს“; „საკუთარი უპირატესობის დემონსტრირება“; „საკუთარ თავზე დიდი წარმოდგენის ქონა“; „მის ფიზიკურ ნაკლზე ხმამაღლა ლაპარაკი“; „მის ოჯახზე ცუდის ლაპარაკი და გაკრიტიკება“; „თხოვნის გაუთვალისწინებლობა“; „საიდუმლოს გამჟღავნება“.

უნდა ითქვას, რომ ბავშვები ყველაზე მეტ შემწყნარებლობას მშობლების მიმართ იჩენენ, თუმცა, არც იმის დაფიქსირებას გაურბიან, რომ მათი მხრიდანაც ხვდებათ ბევრი საწყენი და გულსატკენი.

ის, რაც ყველაზე მეტად სწყინს და გულს სტკენს ბავშვს მშობლის მხრიდან – „როცა ბავშვი ცდილობს, მაგრამ მშობელი ეუბნება არაფერს აკეთებო“; „როცა მშობლები დაცილებული არიან და დედა მამაზე ცუდს ამბობს“;  „სხვა ბავშვებთან შედარება და მოთხოვნა, რომ მას მიბაძოს“; „შრომის და მონდომების დაუფასებლობა“; „უყურადღებობა“; „სხვაზე გაბრაზებული მასზე იყრის ჯავრს“; „მისი თანდასწრებით სხვა ბავშვის ქება და მოფერება“; „დაპირების შეუსრულებლობა“; „სხვების თანდასწრებით შერცხვენა“; „საყვედურები, ჩხუბი, ყვირილი, გაბრაზება“;  „ხმააწეული ტონით ლაპარაკი“; „ნიშნის გამო ჩხუბი“; „დანაპირების დავიწყება“; „უაზროდ დადანაშაულება“; „უსამართლოდ ჩხუბი“; „უნდობლობა“; „მუქარა“; „ყოველთვის საწინააღმდეგო აზრზე ყოფნა“; „როცა ვერ უგებენ ბავშვს“; „მუდმივი შენიშვნები“; „ზედმეტი მოთხოვნები“; „იმის არდაჯერება, რომ შეიძლება ბავშვიც დაიღალოს და მისი ამდენ წრეზე ტარება არ შეიძლება“; „ბავშვის ნათქვამს ეჭვის თვალით უყურებენ და არ სჯერათ მისი“; „მასწავლებლის პოზიციის მხარდაჭერა და ბავშვის არდაჯერება“; „როდესაც ერთმანეთთან ბედნიერები არ არიან და ამას არც მალავენ ბავშვთან“;  „როდესაც ბავშვის პოზიციის მოსმენა და გაგება არ სურთ“; „მუდმივად ნიშნებზე ლაპარაკი“; „დაბალი ნიშნების გამო ჩხუბი“; „როდესაც ზედმეტად ბევრს მოელიან ბავშვისგან და დიდ მოთხოვნებს უყენებენ მას“; „იგნორი“; „ როდესაც ბავშვს არ აღიქვამენ ისეთ ადამიანად, რომელსაც შეუძლია თვითონ გადაწყვიტოს თავისი პრობლემები“; „თანაკლასელებთან დროის გასატარებლად არგაშვება“; „მათთვის მოსაწონ ბავშვებთან მეგობრობის დაძალება და იმათთან მეგობრობის შეწყვეტის მოთხოვნა, ვინც მათ არ მოსწონთ“; „სიმკაცრე, მუდმივი აკრძალვები, ჩხუბი, ბავშვის აზრის გაუთვალისწინებლობა, უპატივცემულობა“; „მუდმივი, აბსურდული კონტროლი“; „შედარება“; თავისუფლების შეზღუდვა“; „მეგობრების წინ შეურაცხყოფა“; „მისი ინტერესებით, ცხოვრებით დაუინტერესებლობა, მისი არმოსმენა“; „ზედმეტად ჩარევა მის პირად ცხოვრებაში; მეგობრებთან მისი სატელეფონო საუბრების ჩუმად მოსმენა“; „როცა შვილს არ ენდობა და სხვებთან ცდილობს მისი ნათქვამის გადამოწმებას“; „მშობლების ერთმანეთთან გაუთავებელი კამათი და ჩხუბი“; „შვილს უყურებენ, როგორც ისევ პატარა ბავშვს და არ აღიარებენ, რომ მას უკვე შეუძლია გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღება“; „არ შედიან ბავშვის მდგომარეობაში და ისეთ რამეს მოითხოვენ მისგან, რაც მის შესაძლებლობებს აღემატება“; „როცა ერთი შვილი უფრო მეტად უყვართ, ვიდრე მეორე და ეს მასზე მოჭარბებულ მზრუნველობაშიც კარგად ვლინდება“.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან კარგად ჩანს, რომ  ყოველდღიურად ბავშვს უამრავი გულსატკენი და საწყენი ხვდება, როგორც მასწავლებლებთან, ასევე თანატოლებთან და მშობლებთან ურთიერთობაში. თუ ერთ-ერთი მოზარდის სიტყვებს გავიხსენებთ, რომელმაც გულისტკივილით აღნიშნა, რომ სწავლა მისთვის პირველადი არ არის და ვერც იფიქრებს მასზე, თუ მოგვარებული არ ექნება გარშემომყოფებთან ურთიერთობები, ადვილი მისახვედრი იქნება, თუ რატომ იჩენს თავს ამდენი უარყოფითი ემოციებით და გრძნობებით დატვირთულ ბავშვებთან, როგორც სასწავლო, ასევე ქცევითი პრობლემები. გავითვალისწინოთ, რომ მოზარდთან პრობლემების მოგვარების საუკეთესო საშუალება მისი მოსმენა, ყურადღება და აღიარებაა. იგნორირება და უყურადღებობა კი ბევრად უფრო ართულებს და ამძაფრებს სიტუაციას. როგორც ერთმა მოზარდმა ჩვენთან საუბარში გულწრფელად აღნიშნა, მას „ურჩევნია ცუდი ილაპარაკონ მასზე, ვიდრე საერთოდ ვერ შეამჩნიონ და  დაივიწყონ კიდეც მისი არსებობა“.

თვისებრივი კვლევის მოულოდნელი მიგნებები 

სტატიის პირველ ნაწილში შემოგთავაზეთ ვიდეოგაკვეთილების როგორც საგანმანათლებლო რესურსის მოკლე მიმოხილვა, ვისაუბრეთ რაინ-ვესტფალიის უნივერსიტეტის განათლების მეცნიერების ინსტიტუტის სტუდენტების მიერ ჩატარებული თვისებრივი კვლევის მიგნებებზე. ამჯერად დეტალურად განვმარტავთ თითოეულ მათგანს.

კვლევის მიგნება #1. ვიდეოტუტორიალების ავტორებს (იგულისხმება ის შემთხვევები, როდესაც ისინი ვიდეოში ჩანან) მოსწავლეები, მასწავლებლისგან განსხვავებით, თანასწორებად აღიქვამენ.

შედეგების ანალიზის დროს მკვლევრებისთვის მოულოდნელად გამოიკვეთა ერთი მნიშვნელოვანი მიგნება, რომელიც გერმანელი მოსწავლეებისთვის თანასწორობის განმსაზღვრელი ერთ-ერთი ფაქტორია – ეს არის სასაუბრო ენა. მათ მიაჩნიათ, რომ მასწავლებლები საგაკვეთილო პროცესში ხშირად იყენებენ ტერმინებს, რომლებიც მოსწავლეთა უმრავლესობას არ ესმის. შესაძლოა, პედაგოგი ამას გაუცნობიერებლად აკეთებდეს, მაგრამ მათ უმრავლესობას (განსაკუთრებით – ტექნიკურ და საბუნებისმეტყველო საგნებში) ავიწყდება, რომ კლასში სხედან განსხვავებული შესაძლებლობების მქონე მოსწავლეები (მათ შორის – ემიგრანტები), რომლებიც სპეციფიკურ საგნობრივ ტერმინოლოგიაში გარკვეულნი არ არინ. ვიდეოტუტორიალების ავტორები, მასწავლებლებისგან განსხვავებით, საუბრობენ მოსწავლეებისთვის გასაგებ ენაზე, ხშირად ჟარგონსაც იყენებენ, თუმცა ეს ყველაფერი მხოლოდ ერთ მიზანს ემსახურება – რთული მათემატიკური ან ფიზიკური ფორმულის იმგვარად ახსნას და გადმოცემას, რომ ყველას შეეძლოს მისი გაგება, განურჩევლად აკადემიური მოსწრებისა.

ნაწყვეტი ინტერვიუდან (თარგმანი ადაპტირებულია ქართულ ენაზე):

მონაწილე A: „და… როგორ გამოვხატო უკეთ ჩემი სათქმელი? ამ ვიდეოებში ადამიანები აკეთებენ ისე, რომ რთული რამეები ჩვენც (იგულისხმება მოსწავლეები) მარტივად გვესმის. გვესმის ყველას. ყველას შეუძლია მათი ენის გაგება და გააზრება. ჩვენ შორის არიან ემიგრანტებიც, მაგალითად, აფრიკული ფესვებით… მათ არ იციან ეს ტერმინოლოგია, არამხოლოდ მათ – ხშირ შემთხვევაში გერმანელებმაც კი არ იციან… ამ ვიდეოებში კი მარტივ სიტყვებს იყენებენ, აი, ძალიან მარტივად აგებენ წინადადებებს, არავისთვია თავის მოწონებას არ ცდილობენ: „ნახე, მე რა მაგრად ვიცი გერმანული“. ყველას ესმის, ყველა იგებს… იმაზე უკეთ, ვიდრე გაკვეთილზე“.

2. მოსწავლეები საკუთარ თავს ვიდეოში მოქმედ პირებთან აიგივებენ, რადგან ისინი მათთვის წარმატების სიმბოლოები არიან და თავს მათგან აღიარებულად გრძნობენ.

ანალიზმა ცხადყო, რომ მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს შორის არსებული უხილავი ენობრივი ბარიერის საკითხი ამ კვლევაში დიდ როლს შეასრულებდა. ენისა და საგნობრივი ტერმინოლოგიის დაძლევა მოსწავლეებისთვის დიდ სირთულესთან არის დაკავშირებული. ეს ის სირთულეა, რომლის გადალახვის შემდეგ მათ გზაზე არაფერი გადაეღობებათ. ვიდეოტუტორიალების ავტორები, რომლებიც რთული თემების ასახსნელად მარტივ სიტყვებს იყენებენ, ბავშვებისთვის მაგალითს წარმოადგენენ. სირთულის დაძლევისა და წარმატების ცოცხალ მაგალითს.

ნაწყვეტი ინტერვიუდან (თარგმანი ადაპტირებულია ქართულ ენაზე):

მონაწილე B: „ყველაზე მეტად ის მაოცებს, რასაც ეს ტიპი (იგულისხმება ვიდეოს ავტორი) თავისი ცოდნით აკეთებს! მარტივ გამომთვლელს იყენებს და ისე გვიხსნის… ამით სურს გვაჩვენოს, რომ რთული გამოთვლების შესრულება მარტივი გზებითაც შესაძლებელია. უყურებ და ფიქრობ… მეც მინდა ასეთი ვიყო, მეც მინდა წარმატებული ვიყო! მან თუ შეძლო და გაიგო ეს ფორმულები, მეც შევძლებ, მეც მივაღწევ მიზანს. დავძლევ მათემატიკას, გავხდები ისეთი, როგორიც ეს კაცია… და ამის მერე უბრალოდ აგრძელებ, უბრალოდ ყოველდღე იბრძვი“.

აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ მოსწავლეები ვიდეოს ავტორებისგან თავს აღიარებულად და დაფასებულად გრძნობენ. მაგალითად, თუ ვიდეოს ავტორმა გაითვალისწინა მათი კომენტარი და გააუმჯობესა შემდეგი ლექციის ხარისხი, ამას ბავშვები პირად გამარჯვებად და აღიარებად აღიქვამენ – აღიარებად მათზე „ჭკვიანი“ და „წარმატებული“ ადამიანის მიერ, რაც კიდევ ერთი მამოტივირებელი ფაქტორია. ვიდეოს ავტორებისგან განსხვავებით, მასწავლებლები არ ეკითხებიან მოსწავლეებს, რა შეიძლება გააუმჯობესონ საკუთარ პრაქტიკაში.

3. მოსწავლეებს უადვილდებათ რთული მასალის აღქმა, როცა ის გადმოცემულია სხვადასხვა ფორმით.

ვიდეოტუტორიალების დახასიათების დროს სამივე ჯგუფში გამოიკვეთა თანაბარი მიგნებები: მოსწავლეებს უადვილდებათ რთული მასალის გაგება, როცა ის გადმოცემულია მარტივი ენით, თან ახლავს თვალსაჩინოება (მაგალითად, გრაფიკი, დიაგრამა, ანიმაცია), მასალის ახსნა არ გრძელდება დაუსრულებლად (დაცულია დროის ფაქტორი), მთხრობელის ხმა არ არის მონოტონური, მოყვანილია შედარებები და მაგალითები მათთვის ნაცნობი გარემოდან და ყოველდღიური ცხოვრებიდან, შესაძლებლობა აქვთ, თავადაც გაკეთონ პრაქტიკული მაგალითები მასალის ახსნის შემდეგ და მიიღონ უკუკავშირი. ინტერვიუს დროს თითქმის ყველა მოზარდმა ამა თუ იმ ფორმით აღნიშნა, რომ არ უყურებენ ისეთ ვიდეოტუტორიალებს, რომლებშიც ზემოაღნიშნული მოთხოვნები დაცული არ არის. ვიდეოების ხარისხის შეფასებისას ასევე ითვალისწინებენ კომენტარების შინაარსსა და მოწონებების რაოდენობას.

4. მასწავლებლები საგაკვეთილო პროცესში „ძალაუფლების“ შესანარჩუნებლად არაცნობიერ მეთოდებს იყენებენ.

ინტერვიუების შედეგების ანალიზის შემდეგ გამოიკვეთა ენა როგორც ძალაუფლების ინსტრუმენტი. იმ ფაქტს, რომ მათ მეტი ცოდნა აქვთ ენობრივი თვალსაზრისით (საგნობრივი ტერმინოლოგია), მასწავლებლები ხშირად გაუცნობიერებლად იყენებენ კლასზე გავლენის შენარჩუნების მექანიზმად. მათი მიზანი, რა თქმა უნდა, არ არის მოსწავლეების „ჩაჭრა“ ან კლასში ცუდი შედეგების მიღება, თუმცა კონკრეტულ სიტუაციებში მათ ყოველთვის შეუძლიათ შეახსენონ მოსწავლეებს, ვინ არის კლასში მთავარი, ვინ არის „ყველაზე ჭკვიანი“. აღსანიშნავია ის ზეწოლაც, რასაც მასწავლებლები ირიბად განიცდიან – მათ უნდა მოასწრონ კონკრეტული თემების გავლა, მიაღწიონ კურიკულუმით დასახულ მიზნებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, პირდაპირ თუ ირიბად, პასუხისმგებელნი იქნებიან კლასის შედეგებზე. გადარჩენისთვის ამ ბრძოლაში  მათ უხდებათ იმ მოსწავლეების „გაწირვა“, რომლებიც არ შეესაბამებიან მათი სწავლების ტემპს.

ნაწყვეტი ინტერვიუდან (თარგმანი ადაპტირებულია ქართულ ენაზე):

მონაწილე A: „გასაგებია, რომ მათაც (მასწავლებლებს) ბევრი საქმე და სტრესი აქვთ… და საგნობრივი ტერმინოლოგიის ცოდნაც კარგია… თუმცა… მმმ… მაგალითად, ხშირად ხდება, რომ აგვიხსნიან ერთხელ, ორჯერ, და კიდევ თუ ვერ გავიგე, უკვე აღარ ვეკითხები, რადგან მერე ყოველთვის ფიქრობენ (მასწავლებლები), რომ რაკი ვერ გავიგე, ესე იგი ცუდი ნიშანი მეკუთვნის. მაგალითად, თუ მანამდე მაღალ ნიშანს დამიწერდა, რამდენჯერმე ერთი და იმავე შეკითხვის დასმის შემდეგ იფიქრებს: რატომ უნდა დავუწერო საშუალო ქულა? მოდი დაბალს დავუწერ, რაკი ბევრჯერ მკითხა, ესე იგი, არ იცის“.

მონაწილე B: „ისინი (მასწავლებლები) უბრალოდ ძალიან სწრაფები არიან, რამე თუ გამოგრჩა, მერე ვეღარ გაიგებ. გაკვეთილისგან განსხვავებით, ვიდეო  შეგიძლია გააჩერო,  გადაახვიო და იმდენჯერ უყურო, რამდენჯერაც გინდა. თანაც მარტივადაა ახსნილი და ჩვენი (იგულისხმება მოსწავლეების) ენაა… ამიტომ ხშირად ვუყურებ… გაკვეთილების მომზადებაში მეხმარება“.

მონაწილე C „მასწავლებლებისგან განსხვავებით, ვიდეოს ავტორები დარწმუნებით ლაპარაკობენ. მასწავლებლებს ხშირად ეჭვი ეპარებათ. გეტყვიან: – ახლა არ მცალია, მოდი, ამაზე მერე ვისაუბროთ, – და ეს „მერე“ აღარ დგება, რადგან ავიწყდება, ან სხვა საქმე აქვს. შენ კი გამოცდა გაქვს ჩასაბარებელი და ეს მხოლოდ შენი პრობლემაა“.

მიუხედავად იმისა, რომ გერმანული და ქართული რეალობა (თუნდაც ზოგადსაგანმანათლებლო კუთხით) ერთმანეთისგან ძალიან განსხვავდება, ვფიქრობ, ამ ექსპერიმენტის შედეგებში ჩვენთვის სასარგებლო მიგნებებიც შეგვიძლია ამოვიკითხოთ. გარდა ამისა, ვიდეოტუტორიალები დღითი დღე აქტუალური ხდება ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეშიც და მათი როგორც არაფორმალური განათლების ერთ-ერთი ინსტრუმენტის კვლევა ნამდვილად მისცემს ახალ შესაძლებლობებს ქართველ მასწავლებლებს.

უნდა აღნიშნოს, რომ ამ პატარა კვლევითი ექსპერიმენტის მიგნებები საფუძვლად დაედო დიდ პროექტს, რომლის განხორციელებასაც ზემოაღნიშნული ინსტიტუტი აპირებს. მადლობა მკვლევრებს და იდეის ავტორებს (მაგისტრანტებს) მარტინა გროილს და ალექსანდერს, პროექტის ხელმძღვანელს, პროფესორ სვენ კომერს.

„მამულო, შენთვის მოვკვდები,

შენთვის ჩავიცვამ შავსაო,

შენ შემოგწირავ სიცოცხლეს,

შემოგევლები თავსაო“.

თითქმის ერთი თვეა, ჩემი შვილი ბაღის დამამთავრებელი ზეიმის ლექსს ღიღინებს. რამდენჯერმე ვკითხე კიდეც, ამ პატრიოტული ლირიკიდან რა გაიგო და მან გულწრფელად მიპასუხა: – არ მომინდება ჯერ სამშობლოსთვის სიკვდილი, ძალიან პატარა ვარო. ჩვენ გვილაპარაკია სამშობლოზე, ჩვენს ისტორიაზე, გმირებზე, ქვეყნის სიყვარულზე და ვფიქრობ, რომ მას სწორად ესმის თავგანწირვის არსი, თუმცა ხვდება, რომ მსგავსი ტექსტები მისი ასაკისთვის შეუსაბამოა, მისი გრძნობებისა და განცდებისთვის არ არის ახლობელი. ახლა კი ბაღში ზეიმისთვის ემზადებიან და ისიც ჩვეულებრივზე ხშირად მთხოვს, შინ დავტოვო. „მეშინია, რაღაც არასწორად არ ვთქვა, დამცინებენ“, – მიმხელს მგზავრობის დროს და მეც ვუყვები იმ შეცდომებზე, რომლებმაც ბევრი რამ მასწავლა და სწორ გზაზე დამაყენა.

ბაღის გამოსაშვები ზეიმის მომქანცველი რეპეტიციები დროდადრო აისახება მის ხასიათზე. ზოგჯერ გახარებული იტყვის: – სხვისი სამი ლექსიც ზეპირად ვიცი! – მერე ისევ ახსენდება მუსიკის გაკვეთილი და შიში ბრუნდება. მეც ვდარდობ – წელს ხომ სკოლაში მიდის; ნეტავ მერე რა იქნება? სკოლაში ხომ უფრო ყოჩაღი უნდა იყოს, უფრო მონდომებული… მერე ისევ ვმშვიდდები და პოზიტიურად ვიწყებ ფიქრს: ის ხომ ჩვეულებრივი ცელქი ბიჭია, მრავალფეროვანი ინტერესები აქვს, კარგი საკომუნიკაციო უნარები, არც საკუთარი აზრის გამოთქმა აშფოთებს, პირიქით, ყველაფერზე აქვს საკუთარი აზრი, ყველანაირი აზრის მისაღებად მზად არის, შეუძლია განწყობის ამოცნობა, მზად არის, ისწავლოს ახალი და საინტერესო ამბები, დაინახოს სხვისი და საკუთარი შეცდომები, იფიქროს იმაზე, რამ შეიძლება გული ატკინოს სხვა ადამიანს, მოძებნოს სწორი სიტყვები დამაბნეველ სიტუაციაში და ა.შ.

იმის თქმას ვცდილობ, რომ როდესაც ბაღში წასვლა არ უნდა, ამას ყოველთვის აქვს ობიექტური მიზეზი. ეს მიზეზი კი, ვფიქრობ, ხარვეზებია ჩვენი საგანმანათლებლო სისტემისა, რომელიც ცდილობს, ჩაუხშოს ბავშვს ხასიათის ის მხარე, რომელიც მას მუდმივი თავგადასავლებისა და აღმოჩენებისკენ უბიძგებს, ითხოვს მისგან მზა და ჭეშმარიტ პასუხებს და ძიებისა  და აზროვნების უნარს უკლავს. ხარვეზებზე დაუსრულებლად შეიძლება საუბარი, ისინი მრავალმხრივია, ყოველდღიურ პროცესში ვლინდება და ამ პროცესით დაინტერესებული ადამიანისთვის შეუმჩნეველი არ დარჩება. ბავშვების უმრავლესობას კი ეშინია მცადრი პასუხების. ბევრი ფიქრსაც კი წყვეტს იმის შიშით, რომ შეცდომა არ დაუშვას.

შეცდომა იმ სასწავლო პროცესის ნაწილი უნდა გახდეს, რომელზეც ვიფიქრებთ და ვიმსჯელებთ, სწორი პასუხებისკენ გზას გავიკვალავთ და ბავშვიც ისწავლის, როგორ იპოვოს გზა შეცდომებიდან სწორ პასუხებამდე. ისწავლის საკუთარი აზრის გამოხატვას, საკუთარი შეხედულების დაცვას, ტექსტის სწორ გააზრებას, შეფასებას და პრობლემის უფრო მასშტაბურად დანახვას.

საბავშვო ბაღი სრულდება და ცხოვრების ახალ ეტაპს როგორც მშობლებისთვის, ისე ბავშვებისთვის ახალი და პოზიტიური მოლოდინები მოაქვს. სკოლის შერჩევა დიდ სირთულეებს წარმოშობს. თავიდანვე ჩნდება ერთი, უკვე ბანალური პრობლემა: საჯარო თუ კერძო? რომელ სკოლას ვენდობით მშობლები? ჩემი შვილის მეგობრების მშობლების უმეტესობა კერძო სკოლებს ირჩევს და მათ არჩევანსაც კონკრეტული მიზეზები აქვს: არჩეული სკოლებისგან ისინი ელიან კეთილგანწყობილ და ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს მორგებული სივრცეს, სადაც არ დაითრგუნება პატარა პირველკლასელის პიროვნება, მისი საგანმანათლებლო ინტერესი, ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად დაცული იქნება და თავისუფალ აზროვნებას ისწავლის.

და თუ მშობელი მაინც ირჩევს საჯარო სკოლას, ისევე როგორც თავიდან შეარჩია საჯარო ბაღი (რეგისტრაციასთან დაკავშირებული სირთულეებით და სხვა თანამდევი პრობლემებითურთ), ვეებერთელა ეჭვებით და კითხვის ნიშნებით ეგებება სასწავლო წელს და ფიქრობს, რას შესთავაზებს ეს სკოლა ან შეძლებს თუ არა მისი შვილი, იქ მიღებული ცოდნით კონკურენტუნარიანი გახდეს გარემოში, სადაც საჯარო სკოლის მოსწავლეთა შედეგები ჩამორჩება კერძო სკოლის მოსწავლეთა შედეგებს, ისევე როგორც სოფლის სკოლების მოსწავლეთა შედეგები – ქალაქის სკოლებისას და ამას ისევ საგანმანათლებლო სისტემაში არსებულ ნაპრალამდე მივყავართ.

მშობელი, რომელიც საჯარო სკოლას ირჩევს, გამუდმებით ფიქრობს იმაზე, როგორ ამოავსოს ეს ნაპრალი და მხარი დაუჭიროს შვილის საგანმანათლებლო ინტერესებს, ამ მხარდაჭერის საფასური კი ძალიან დიდია. ეს დიდი ზღვარია ჩვენი საგანმანათლებლო სისტემის მთავარი ხინჯი, რადგან ვერ შექმნა გარემო, სადაც ყველა მოსწავლეს ექნებოდა თანაბარი განათლების მიღების საშუალება.

ასე მოვიდა სკოლაში წასვლის დრო და ხუთმა წელმა მართლაც წამში გაიფრინა. მშობლობაც ჩვეულებრივი საგანმანათლებლო აქტივობა აღმოჩნდა, შვილებზე ზრუნვით, დაკვირვებით, მათი ინტერესების აღმოჩენით და საგანმანათლებლო ინტერესების წახალისებით. პირველკლასელთა მოლოდინი პოზიტიურია, ისინი სკოლისგან, უპირველეს ყოვლისა, ელიან კეთილ და მშვიდობიან დამოკიდებულებას და ეს მათი სწავლისთვის, მათი განვითარებისთვის, ჯანმრთელობისა და ბედნიერებისთვის უმთავრესია. ვისურვებდი, ყველა მასწავლებელს, რომელმაც სწავლა უნდა შეაყვაროს პირველკლასელებს, გაეაზრებინა მათი სურვილები და კეთილგანწყობილი დამოკიდებულებით სავსე სასწავლო პროცესი შეეთავაზებინა მათთვის, სადაც პატარა მოსწავლეები თავისუფლად იფიქრებენ, იმსჯელებენ, იკამათებენ, სწორ აქცენტებს დასვამენ და წაკითხულიდან აზრსაც გამოიტანენ.

ბოლოს კი იმასაც გეტყვით, რომ ცხოვრების ურბანულმა წესმა, საცობში დიდხანს დგომამ, წიგნის კითხვისა და მეგობრული საუბრისთვის დროის მუდმივმა უკმარისობამ და სხვა ყოფითმა წვრილმანებმა ახალი წიგნების კითხვისა და მათზე საუბრის საშუალება გვაპოვნინა – ჩვენი მანქანა გადაიქცა ბიბლიომანქანად, სადაც ორი ბავშვისთვის, ბაღში წასვლისას თუ იქიდან დაბრუნებისას, მოიძებნება ბევრი ფერადი წიგნი, მოკლე და არც ისე მოკლე ზღაპრები, ფერადი ამბები, მხიარული ლექსები, ბიბლიური ისტორიები თუ ბავშვის პირველი ენციკლოპედია, რომელიც ყველა მოკლე თუ გრძელ მარშრუტს საინტერესო ლიტერატურულ თავგადასავლად აქცევს.

თანამედროვე განათლების სისტემა წიგნიერების დაბალი  დონის გამო ბევრ პრობლემას აწყდება. ,,PIRLS”-ის საერთაშორისო კვლევების მონაცემებით, საქართველოს, წიგნიერების კომპეტენციის მიხედვით, საშუალოზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს. სწორედ ამ პრობლემის გამო დაინერგა სკოლებში ახალი საგანი ,,კითხვის საათი“ (I-IV კლასები), რომელიც წიგნიერების კომპეტენციის გაზრდას ისახავს მიზნად, თუმცა, კლასებში ერთგვარი უფსკრული რჩება სხვა.

ამდენად, „დეკოდირების ხარაჩოს“  შემუშავებას ჰქონდა კონკრეტული წინაპირობები, რაც ნებისმიერი მასწავლებლის პედაგოგიურ პრაქტიკაში იჩენს თავს:

1. საერთაშორისო კვლევებით დადასტურებული ფაქტი – წიგნიერების დაბალი დონე;
2. მოსწავლეთა მოტივაციისა და წიგნიერების კომპეტენციის გაზრდა;
3. სემიოტიკური და ვერბალური უნარების განვითარება.

ხელოვნების ყოველი ნიმუში, მხატვრული მიმართულება ეპოქისეული რეალობის შედეგი და, იმავდროულად, კაცობრიობის მიერ  დაგროვილი  გამოცდილების ნაყოფია, ამიტომაც მშობლიური ენისა და ლიტერატურის ეფექტური სწავლება, სახელმწიფო ენის პოტენციალის  სრულყოფილად ათვისება, უპირველესად, აზროვნებისა და წიგნიერების (ფართო გაგებით) კომპეტენციის განვითარებას გულისხმობს.

დეკოდირება, ანუ კოდის მოხსნა, შეტყობინების (ზეპირი თუ წერილობითი) გაშიფვრა-ინტერპრეტირებას წარმოადგენს. ეს პროცესი მოითხოვს არა მხოლოდ  შეტყობინებაში გამოყენებული სიტყვების, ნიშნების და ხატების მნიშვნელობის გაგებასა და აღქმას, არამედ ღირებულებების, ვარაუდებისა და ალტერნატიული ინტერპრეტაციებს გათავისებას.

ქართულ ლიტერატურათმცოდნეობაში ეს ტერმინი  გერმანისტმა რევაზ ყარალაშვილმა შემოიღო.  მან მხატვრული ნაწარმოების  შემდეგი კოდები  გამოყო: გამოსახვის საშუალებათა კოდი,  ჟანრული კოდი, კულტურის კოდი, გამოცდილების, ანუ ფსიქოლოგიური კოდი.  ამ კოდების გაშიფვრით მან  განიხილა ჰერმან ჰესეს შემოქმედება. ქართული ლიტერატურიდან კი ამ ხერხით ამოიკითხა ლეო ქიაჩელის ,,გვადი ბიგვას“ ქვეტექსტი.

,,დეკოდირების ხარაჩო“ სწორედ ამ ლიტერატურული თეორიის სასწავლო რესურს/მეთოდად  მოდიფიცირებულ სახეს წარმოადგენს. თუმცა, კოდები, მათი თანმიმდევრობა რამდენადმე შეცვლილია და გასაშიფრად დასმულია, ე.წ. კოდის მომხსნელი კითხვები.  მოსწავლეებს ვთავაზობ უნივერსალურ ,,დეკოდირების ხარაჩოს“:

ამ მოდელის გამოყენებით მოსწავლეებს შეუძლიათ თანმიმდევრულად და სრულყოფილად განიხილონ  მხატვრული ტექსტი. ამასთანავე, ამ პროცესში აუცილებელ ფიგურად აღიქვამენ თავს. მცირედი მოდიფიცირებით  მსგავსი ხარაჩო მოსწავლეებს  სხვა მრავალფეროვანი ჟანრის ტექსტების განხილვაშიც დაეხმარება.

აქტივობათა თანმიმდევრობა:

აქტივობა  I. მეთოდ-რესურსის პირველი მიწოდება

 მასწავლებელი კლასს  გონებრივი იერიშის მეშვეობით სთავაზობს ორ სიტყვას ტექსტი, კოდი. სთხოვს მათ, გამოთქვან ვარაუდები ამ სიტყვების ირგვლივ. ტექსტი, კოდი   სათქმელი, საიდუმლო, ქვეტექსტი, გამოცანა, მიღებული სიტყვებით კი ჩამოაყალიბონ მოსაზრებები:

აქტივობა II. ვარაუდები და მოლოდინები

• ,,ნაწარმოებით ავტორი ცდილობს გვითხრას თავისი მოსაზრება მისთვის მნიშვნელოვანზე”.
• ,,წიგნებს აქვთ საიდუმლო, რომელიც ჩვენ უნდა ამოვიცნოთ“.
• ,,თუ კოდს ამოვიცნობთ, გამოცდილებას მივიღებთ“.
• ,,ყველა ტექსტს აქვს კოდები, რომელიც მკითხველმა უნდა გაშიფროს“.

ამგვარი აქტივობით მოსწავლეების უშუალო ჩართულობით განისაზღვრება რესურის არსი და მიზანდასახულობა.

აქტივობა III. მასწავლებელი კლასს ჰყოფს ჯგუფებად ან წყვილებად (თუ მცირერიცხოვანი კლასია) და თითოეულ ჯგუფს/წყვილს სთხოვს, ,,დეკოდირების ხარაჩოს“ დახმარებით დასვან კონკრეტული კითხვები განსახილველი ტექსტის ირგვლივ.

აქტივობა IV. ჯგუფებიდან ან წყვილებიდან  პრეზენტატორები მასწავლებლის ფასილიტატორობით ახარისხებენ თითოეული ჯგუფიდან დასმულ  კითხვებს. (ადგენენ თანმიმდევრობას და თავს იზღვევენ ერთი და იმავე შინაარსის კითხვების განმეორებისგან).

აქტივობა V. ჯგუფები/წყვილები იწყებენ მუშაობას   ერთობლივად  შეჯერებულ-შეთანხმებულ კითხვებზე  პასუხების მოსაძიებლად. კითხვითი მოდალობებიდან ინფორმაცია გადააქვთ თხრობით კონსტრუქციებში და მიღებული პასუხებით ახდენენ ანალიტიკური ესეის კონსტრუირებას.

მიხეილ  ჯავახიშვილი ,,ეშმაკის ქვა” ( მე-8 კლასი  პროგრამული  ტექსტი)

მისაღწევი შედეგი:  8. 5   მოსწავლეს შეუძლია გაიაზროს, გააანალიზოს და შეაფასოს ტექსტები (მხატვრული და არამხატვრული), რომლებიც შეიცავს გარკვეულ თვალსაზრისს ან მსჯელობას კონკრეტულ საკითხზე

შედეგის ინდიკატორები:

• აანალიზებს და კონკრეტული ნიშნის მიხედვით სისტემურად ახდენს ტექსტში მოცემული ინფორმაციის კლასიფიკაცია-კატეგორიზაციას;
• ამოიცნობს და განსაზღვრავს პრობლემურ საკითხებს წაკითხულ ტექსტში;
• არკვევს ტექსტში დასმული პრობლემის გამომწვევ მიზეზებს;
• საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით (მაგ. ადრე წაკითხული ტექსტები, ნანახი ფილმები და ა.შ.) განიხილავს ტექსტში წამოჭრილ საკვანძო საკითხს;
• პოულობს მსგავსებებსა და განსხვავებებს სხვადასხვა ავტორის მიერ შექმნილ ისეთ ტექსტებში, რომლებიც შეიცავს ერთსა და იმავე ან მსგავს პრობლემას;
• გაიხსენებს და საკუთარი პოზიციის გასამყარებლად იყენებს ტექსტში წამოჭრილი პრობლემის თაობაზე გამოთქმულ განსხვავებულ მოსაზრებებს;
• გამოხატავს საკუთარ დამოკიდებულებას ტექსტში ასახული ზნეობრივ-ეთიკური პრობლემების მიმართ.

მისაღწევი შედეგი:  8.10  მოსწავლეს შეუძლია წერილობით გადმოსცეს საკუთარი თვალსაზრისი, იმსჯელოს კონკრეტულ საკითხზე სათანადო არგუმენტების მოხმობით.

შედეგის ინდიკატორები:

გამოხატავს და წერილობით აყალიბებს პირად განცდებსა და განწყობაზე დამყარებულ შთაბეჭდილებას;

• ცხოვრებისეულ და ლიტერატურულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით აყალიბებს საკუთარ შეხედულებას კონკრეტულ პრობლემურ საკითხთან დაკავშირებით.

ირაკლი ლომოური ,, შემთხვევა” ( მე-12 კლასის საკითხავი ტექსტი)

XII.5. მოსწავლეს შეუძლია სხვადასხვა ეპოქის, ქვეყნისა და კულტურის ტექსტების გაანალიზება მათში ასახული ინფორმაციის, თემების, იდეებისა და პრობლემატიკის თვალსაზრისით

შედეგის ინდიკატორები:

ახასიათებს ნაწარმოებში აღწერილ ადგილს, დროს, კულტურულ-სოციალურ გარემოს;

• მსჯელობს, სად გამოვლინდა ნაწარმოებში კონკრეტული ეპოქის ფასეულობები და ღირებულებები;
• მსჯელობს ავტორის/პერსონაჟის ფასეულობებსა და შეხედულებებზე, რომელთაც ისინი ავლენენ ტექსტში განვითარებულ კონფლიქტთან მიმართებაში;
• აანალიზებს ავტორის/პერსონაჟის დამოკიდებულებას კონკრეტული ისტორიული ეპოქის ფასეულობების მიმართ;
• იზიარებს / არ იზიარებს ნაწარმოების პერსონაჟის ან ავტორის შეხედულებებს; გამოხატავს  საკუთარ დამოკიდებულებას და სათანადო არგუმენტაციით იცავს მას;
• კითხულობს სხვადასხვა ეპოქის, კულტურული კონტექსტისა და პრობლემების ამსახველ ტექსტებს და მსჯელობს მათ მსგავსება-განსხვავებაზე;
• განიხილავს კონკრეტული ეპოქისთვის დამახასიათებელ თემებს, იდეებსა და პრობლემებს სხვადასხვა ნაწარმოებში და აფასებს არა მხოლოდ იმ ეპოქისთვის დამახასიათებელი ღირებულებებისა და ფასეულობების კონტექსტში, არამედ თანამედროვე პოზიციიდანაც;
• მხატვრული ტექსტიდან ამოარჩევს დეტალებს, რომლებშიც, მისი აზრით, ყველაზე უკეთ აისახება კონკრეტული ეპოქა, კულტურული კონტექსტი და ა.შ.;
• აანალიზებს და იკვლევს მსგავს ან ერთნაირ პრობლემას სხვადასხვა ქვეყნისა და კულტურის ტექსტებში (მაგალითად, ცხოვრების საზრისის პრობლემას ქართულ და საზღვარგარეთულ ლიტერატურაში);
• კითხულობს სხვადასხვა კულტურულ კონტექსტში შექმნილ ლიტერატურულ ნაწარმოებებს და აანალიზებს მათში დასმულ მსგავს პრობლემატიკას;

XII.7. მოსწავლეს შეუძლია გააანალიზოს კულტურული, სოციალური და ისტორიული ფასეულობების გავლენა ტექსტსა და მის ინტერპრეტაციაზე.

ტექსტში ასახული პრობლემის ინტერპრეტაციისას ითვალისწინებს კონკრეტული ეპოქის თავისებურებებს (კულტურულ, ისტორიულ, ფსიქოლოგიურ ასპექტებს);

• გამოთქვამს ვარაუდს, თუ როგორ შეიცვლებოდა კონკრეტული ტექსტი, სხვა სოციალური, კულტურული ან ისტორიული კონტექსტის ამსახველი რომ ყოფილიყო იგი;
• ამოიცნობს და ახსნის ტექსტში იმ უნივერსალური სიმბოლოების მნიშვნელობას, რომლებიც დამახასიათებელია გარკვეული ისტორიული პერიოდისა და კულტურისათვის;

ახსნის, თუ როგორ შეიძლება შეცვალოს მკითხველის ინტერპრეტაცია სოციალური, ისტორიული და კულტურული გარემოს ცვლილებამ.

როგორც ვხედავთ, შემოთავაზებული მეთოდ-რესურსი საბაზო და საშუალო საფეხურის მოსწავლეებს ნებისმიერი სახის ესეის კონსტრუირებაში დაეხმარება. მე-12 კლასის სტანდარტი სრულად ითვალისწინებს ამგვარ მიდგომას. საბაზო საფეხურის მოსწავლეებისთვის კი ასაკობრივი თავისებურებებისა და ფონური ცოდნის გათვალისწინებით ხდება.

ამ მეთოდით მუშაობისას მოსწავლეებისთვის შეფასების კრიტერიუმებიც განსაზვღვრულია.  ის ობიექტური და ვალიდურია. თითოეული მათგანი თვალნათლივ ხედავს, რა კითხვებს უნდა უპასუხოს მისმა წერილობითმა ნაშრომმა. თითოეული კოდის გაშიფვრას შესაბამისი ქულა ენიჭება.

ამდენად, მთავარია, მოსწავლემ აღიქვას ტექსტი, როგორც ნაწარმოები, როგორც პირადად მისთვის განკუთვნილი სათქმელი და შეეცადოს ნაწარმოების კოდების გაშიფვრას.

,,ხელოვნებას მაშინ აქვს ყველაზე დიდი ძალაუფლება, როდესაც ის ჩვეულებრივ ადამიანს უკავშირდება“ (აი ვეივეი, ჩინელი ხელოვანი). მართლაც, მოსწავლეთა  მოტივაციის შესანარჩუნებლად  აუცილებელია, სასწავლო თუ  ტექსტის ანალიზის პროცესში მათ მნიშვნელოვან ფიგურად იგრძნონ თავი. რა თქმა უნდა, ყოველი ნაწარმოები განუმეორებელია და ზოგჯერ ვერავითარი წინასწარ მომზადებული სქემით ვერ განიხილება.

მოსწავლეებს თავს არ უნდა მოვახვიოთ ჩვენი საგანი, არ უნდა ვეცადოთ ისინი   ლინგვისტებად ან ლიტერატურათმცოდნეებად ვაქციოთ. ამგვარი მცდელობები საფუძველშივე ფუჭია. არც ამ მეთოდით უნდა ვაიძულოთ, ე.წ. ,,სისტემური განხილვები“ მოაწყონ. უბრალოდ, აღვიქვათ ისინი ინდივიდულური თავსებურებების მატარებელ პიროვნებებად. ავასხათ მათ აზროვნების იარაღი და თავისუფალი მკითხველის სასწაული ვაგრძნობინოთ. ლიტერატურაც სხვა არაფერია, თუ არა თავისუფლება, ამ სიტყვის ჭეშმარიტი გაგებით.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1..რევაზ ყარალაშვილი, ,,წიგნი და მკითხველი“თბ.: 1977

2. თამარ ტალიშვილი, ტექსტის გაგების სტრატეგიები- მეთოდის შესახებ https://semioticsjournal.wordpress.com/2010/09/21/%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A0-%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98-_-%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%98/
3. ნინო ლომიძე, პროზაული მხატვრული ტექსტის ანალიზი https://edu.aris.ge/news/prozauli-mxatvruli-teqstis-analizi-metodis-shesaxeb.html

ბავშვებს ხშირად უჭირთ ტექსტის დეტალური შესწავლა. სიტყვები, ფრაზები, წინადადებები, აბზაცები, დიალოგები, პერსონაჟთა სახელები – ყოველივე ეს ერთმანეთს ებმის, თვალები კითხულობენ, აცოცხლებენ, მაგრამ გონებაში დიდხანს მათი არათუ დაბინავება, არამედ შეყოვნებაც კი ჭირს. შემაჯამებელი ტესტირებისას აღმოაჩენ, რომ ვერ იხსენებენ ავტორს, მნიშვნელოვან ეპიზოდს, დეტალებს, ლექსიკური მარაგი კი ისეთი მწირია, ხვდები, რომ სალიტერატურო ენასთან მისასვლელი ხიდი ჩატეხილია და ულამაზეს სიტყვებს დავიწყება ემუქრებათ.

დამეთანხმებით, საკმაოდ მწვავე პრობლემაა. განსაკუთრებით, ქალაქში მცხოვრები ბავშვების ყოველდღიური სასაუბრო მეტყველება არის გაღარიბებული, რადგან არა მგონია, სოფლად მცხოვრებ რომელიმე ბავშვს გაუჭირდეს ისეთი სიტყვების განმარტება, როგორიცაა „ჭვარტლი“ ან „ჭიშკარი“.

ბადია, ყუნჭი, შუბი, გულწითელა, ტივტივა, გეგუთი, ყიზილბაშები, კამარა, წიფლისჩიტა, ქედანი – ეს სიტყვები საპროგრამო მოთხრობებიდან არის. ათი წლის ბავშვებისთვის რთული აღმოჩნდა მათი დამახსოვრება. განსაკუთრებით გაუჭირდათ ვაჟა-ფშაველას მოთხრობის „იის“ გაგება. წაკითხვა,მოყოლა, ტესტი არ აღმოჩნდა საკმარისი, რომ ასი წლის წინ დაწერილი მოთხრობები, ეპოქისთვის დამახასიათებელი ენობრივი კონსტრუქციები მათთვის ადვილი აღსაქმელი ყოფილიყო. ამიტომ გადავწყვიტე, გაგება-გააზრებისთვის და ტექსტის შინაარსზე დაკვირვებისთვის  დიორამა გამომეყენებინა (ამ მეთოდის შესახებ შეგიძლიათ იხილოთ შემდეგი სტატია https://mastsavlebeli.ge/?p=2029 ).

დიორამა არის ტექსტის მიხედვით შექმნილი სამგანზომილებიანი სცენა. მეთოდის გამოყენება ხელს უწყობს ტექსტის გაგება-გააზრებას, დეტალების დამახსოვრებას, ტექსტის გაცოცხლებით კი დიდ სიამოვნებას იღებენ, ვიზუალურად აღიქვამენ წაკითხულს, სწავლობენ უცხო სიტყვებს.

დიორამების შექმნა შემაჯამებელ მუშაობას დავამთხვიე. ავიღეთ შესწავლილი ოთხი საპროგრამო მოთხრობა: ილია ჭავჭავაძის „ნიკოლოზ გოსტაშაბიშვილი“, აკაკი წერეთლის „დათუნა გოცირიძე“, ვაჟა-ფშაველას  „ია“ და რევაზ ინანიშვილის  „რაზედ იცინოდნენ ყვავილები?“ ბავშვებს ვთხოვე მოეტანათ მუყაოს კოლოფები, ფერადი ქაღალდები და ძაფები, პლასტელინი, მაკრატელი, ქაღალდის წებო და სხვა წვრილმანი ნივთები.

წინასწარ შევიმუშავეთ შეფასების კრიტერიუმები:

1. სამუშაო მასალა;
2. შინაარსის ცოდნა და ასახვა;
3. შემოქმედებითობა;
4. დრო;
5. თანამშრომლობა ჯგუფის წევრებთან.

კლასი დავყავი ოთხ ჯგუფად. თითოეულს ერთი მოთხრობა უნდა გადაექცია სამგანზომილებიან სივრცედ. ჯგუფში კი  წყვილებს შორის ეპიზოდები გადავანაწილე. წამზომი ჩავრთეთ და ბავშვებიც აფუსფუდნენ. მერხებზე სამუშაო ნივთები ჰქონდათ მიმოფენილი.  ფოთლები, ქვები, კენჭები, წვრილი ტოტები სახელდახელოდ მოაგროვეს ეზოში, გადაინაწილეს და გამიზნულად გამოიყენეს. როგორც ხდება ხოლმე, ზოგიერთი თუ საგულდაგულოდ იყო მომზადებული, ზოგიერთს არაფერი ჰქონდა მოტანილი. ასეთ დროს ბავშვის განწყობის გაფუჭება არაფრით შეიძლება. რა თქმა უნდა, არც ის არის კარგი, რომ უპასუხისმგებლობა ჩვევაში გადაუვიდეთ. ამიტომ ყურადღებას ვამახვილებთ, რომ ცუდია მოუმზადებლობა, განსაზღვრული ორი ქულაც დააკლდებათ, მაგრამ, მერე როცა ხედავ, როგორ უნაწილებს მეწყვილე თავის ნივთებს, როგორ ჩაკირკიტებია ტექსტს, პატარა თითებით როგორ ძერწავს ნიკოლოზ გოსტაშაბიშვილსა თუ დათუნა გოცირიძის ცხენს, როგორ ასახულა მთელი ეს პროცესი მისი სახის ნაკვთებზე და მოწყენილობიდან ქმედებაში მყოფს უყურებ, შეთანხმების პირობას თამამად არღვევ და ამბობ, რომ მასალისთვის განკუთვნილი ორი ქულა არ დააკლდებათ თუ თავის სამუშაო გარემოს მოაწესრიგებენ, ნარჩენებს ნაგავში მოათავსებენ, ნივთებს თავის ადგილს მიუჩენენ.  მართლაც სასწაულად მოქმდებს ახალი პირობა. მთავარია, დასჯის ნაცვლად სურვილი გავუღვივოთ, რომ შემდეგ ჯერზე სათანადოდ მომზადებული მოვიყვანოთ.

ზემოთჩამოთვლილ დადებით მხარეებს უნდა დავამატოთ თანამშრომლობითი და შემოქმედებითი უნარების განვითარება, დროის მართვა, ინიციატივის გამოჩენა, გადაწყვეტილების მიღება, პრობლმების გადაჭრის გზების ძიება.

ბავშვებს უფლება მივეცი, რომ კუთვნილი ეპიზოდის გასაცოცხლებლად ტექსტში ჩაეხედათ. ამან შფოთვა მოუხსნათ. გადავწყვიტე, ამჯერად ყურადღება გამემახვილებინა არა იმაზე, თუ რა ისწავლეს, არამედ იმაზე, რომ ამ შემაჯამებელი მუშაობის შედეგად თუნდაც ერთი სიტყვა მთელი გულით ეგრძნოთ, დაემახსოვრებინათ, გაეთავისებინათ.

ბავშვები შემთხვევითი შერჩევის გზით დავაწყვილე. მე ჯგუფებს შორის დავდიოდი და საჭიროებისამებრ ვეხმარებოდი. ჩემი ძალისხმევა მცირედი იყო, ყველაფერი თვითონ შექმნეს, მოიფიქრეს და ნელ-ნელა წაქცეული ბადიიდან თაფლი გადმოღვარეს, გეგუთის სასახლის აივნიდან მეფე გადმოახედეს, მამას ანკესებისთვის ჭიაყელები აპოვნინეს, თელის ხიდან ჩამოვარდნილი დაჭრილი ქედანი ძირს დააწვინეს. ორი თვე გავიდა ამ დღიდან და ახლაც თვალწინ მიდგას თითოეულის ქმედება, მოძრაობა, სიხარული, სახის გამომეტყველება. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დადებითი მხარე აღმოვაჩინე ერთად შექმნილი დიორამების შესახებ – არათუ მარტო მოსწავლეეებისთვის, არამედ მასწავლებლისთვის იდეალური შესაძლებლობაა დააკვირდეს ბავშვებს და სულ სხვა თვალით დაინახოს ისინი. მაგალითად, ორი ისეთი გოგო-ბიჭის მხიარული ტანდემი აღმოაჩინოს, გაკვეთილზე მუდმივად თავისთვის რომ სხედან და ინიციატივას არასდროს იჩენენ ან ისეთი ბიჭების გულმოდგინე მუშაობის მომსწრე გახდეს, გაკვეთილზე თვალი სულ ცელქობისკენ რომ უჭირავთ.

შეფასება:  წყვილებმა წარმოადგინეს, დანარჩენები გარს შემოეხვივნენ და ისე უსმენდნენ. მთავარი მოთხოვნა იყო, დეტალებსა და მოქმედების განვითარებაზე  გაემახვილებინათ ყურადღება, პრეზენტაციისას კი საკუთარი ნამუშევრის შესახებ  ტექსტის მიხედვით უნდა ესაუბრათ.

რადგან თითქმის ორმოცივე მოსწავლემ იმუშავა, საკუთარი შესაძლებლობლების გამოვლენა შეძლო და ტექსტის უშუალო გამოყენების საშუალება ჰქონდათ, ამიტომ მიღებული მაღალი ქულების განმტკიცება მეორე დღეს ერთქულიანი ტესტით გადავწყვიტეთ. ათი კითხვისგან შედგენილი ტესტის თითოეული კითხვა 0.1 მეათედი ქულით ფასდებოდა. მიზანი ის იყო, რომ ტექსტს კიდევ ერთხელ მიბრუნებოდნენ და თან გაწეული შრომა არ გაუფასურებულიყო.

დიორამები მოსწავლეთა კარადებზე გამოვფინეთ და დერეფანში გავაცოცხლეთ კლასიკური ტექსტები. ინდივიდუალურ გასაუბრებაზე ერთი გოგონას ბებია მოვიდა. დიორამების გალერეაში, მივიპატიჟე და ისიც აღფრთოვანებული უყურებდა შვილიშვილის ნამუშევარს, რაც იმას ნიშნავს, რომ  საჭირო დროს საჩვენებელ რესურსადაც შეგვიძლია გამოვიყენოთ.

მერე დიორამები ლიტერატურულ კაფეში გამოვიყენეთ. ამჯერად სქელტანიანი წიგნების ეპიზოდები გააცოცხლეს და ამგვარად წარადგინეს აუდიტორიის წინაშე. „გემრიელ ვიქტორინაში“ კი შეკითხვები საპროგრამო მოთხრობებიდანაც შევიტანე და არაფორმალურ გარემოში თამაშ-თამაშით კიდევ ერთხელ გავაბი კავშირი იმ გაკვეთილთან,  როდესაც დიორამები შევისწავლეთ.

დიორამის გამოყენება ნებისმიერ ასაკის მოსწავლეებთან შეგვიძლია. მაგალითად, პირველკლასელებთან ერთად საჩვენებელი წერის მეთოდით ხუთი მოთხრობა შევქმენით ტყის გოგონას შესახებ.  გაკვეთილზე კი მოთხრობები დიორამებად გადავაქციეთ. მეთორმეტეკლასელმა გოგონამ თეა ლომაძის წიგნის „წერილი ბოთლში“ მიხედვით შექმნილი დიორამით ნაწარმოების იდეური დატვირთვა  გამოხატა, ხოლო უმცროსკლასელებმა თეა თოფურიას „ერთი გრძელი დღე სხვა პლანეტაზე“ ყდაზე დატანილი ილუსტრაცია ხელნაკეთი ჭრელი ბალიშებითა და მუყაოს კორპუსებით გააცოცხლეს. იმის თქმა მსურს, რომ დიორამის გამოყენება სხვადასხვა მიზანს შეგვიძლია მოვარგოთ და ვიზუალურ სანახაობად ვაქციოთ დეტალები, ერთი ეპიზოდი, სათაური, ილუსტრაციები თუ ნაწარმოების იდეური შინაარსი.

დავუბრუნდები შემაჯამებელ გაკვეთილს. არასდროს დამავიწყდება, სად იჯდა ათი წლის გოგო, როცა ახალი წლის ეპიზოდს აცოცხლებდა ილია ჭავჭავაძის „ნიკოლოზ გოსტაშაბიშვილიდან“, დაკვირვებით მუშაობდა და თვალებში სითბო ჩაეღვარა, როცა პატარა სტაფილოსფერ დეტალზე მიმანიშნა, ეს წაქცეული ბადიაა და თაფლი იღვრებაო. მთავარია, დიორამამ ბავშვების ინტერესი გააღვივა, მათი თვალები გაათბო, ერთმანეთი სხვა კუთხით აღმოგვაჩენინა, მოთხრობები და სიტყვები კიდევ უფრო ახლობელი გახადა.

გამოყენებული ლიტერატურა: დიორამა – „კითხვის ეფექტური მეთოდები“, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი. 2013

https://www.youtube.com/watch?v=uGP9vawWNRo&index=34&list=PLe4UTpGDfeAXORAtuYijSwmgk8oKEZ6ph

კითხვისა და წერის სწავლება დაწყებით საფეხურზე, G-PRIED.  2015

მთელი დღის განმავლობაში საკლასო ოთახში ჯდომა, სადაც წლობით არაფერი იცვლება, რთული და სევდიანია არა მხოლოდ მასწავლებლისთვის, არამედ მოსწავლეებისთვისაც.  თუმცა, კლასებისა და დერეფნების გარდა, სწავლების მოტივაციის გასაზრდელად ხშირი  ცვლილებების შეტანა აუცილებელია მთლიან სასკოლო გარემოში.

საბავშვო ბაღიდან პირველ კლასში გადასვლა ბავშვებისთვის ნამდვილ განსაცდელად იქცევა ხოლმე, მით უფრო მაშინ, თუ ის სკოლის სტანდარტულ ატმოსფეროში ხვდება. მასწავლებელი მკაცრად მიუთითებს, რომ მისი ადგილი მეორე მწკრივში, ფანჯარასთანაა. მასწავლებელი განუსაზღვრავს თუ ვინ იქნება მისი მუდმივი მეწყვილე მერხთან, სთხოვს „ჭკვიანად“ იჯდეს 45 წუთის განმავლობაში და თუ კლასიდან გასვლა მოესურვება, ხელი უნდა აწიოს.

როდესაც მასწავლებელი მოსწავლეს „ჭკვიანად“ ჯდომას აიძულებს, ეს ბავშვის ბუნებას  ეწინააღმდეგება. მასწავლებელს ავიწყდება, რომ გაკვეთილის დროს ფიზიკური აქტივობა ხელს უწყობს მოსწავლეს უფრო სწრაფად გაუმკლავდეს დასახულ მიზნებს და გაიუმჯობესოს აკადემიური მოსწრება. საზოგადოდაც, ფიზიკური აქტივობა ბავშვს მეტ სიამოვნებას ანიჭებს, ვიდრე მერხთან გაუნძრევლად ჯდომა.

რატომ უარყოფენ მასწავლებლები ცვლილებებს კლასში? რატომ ეშინიათ ამ ცვლილებების? მაგალითად, რატომ არ ვაძლევთ ბავშვს იმის საშუალებას, რომ ის საკლასო ოთახში გადაადგილდეს და იქ გადაჯდეს, სადაც თავს უფრო კომფორტულად იგრძნობს, შესაბამისად, უკეთ მოისმენს გაკვეთილს? მასწავლებლები ფიქრობენ, რომ ეს ცვლილება ქაოსს შექმნის და თავს არიდებენ ფსიქოლოგიურ დისკომფორტს.

როგორც წესი, კლასში მერხები მწკრივად დგას და მათ შორის გასავლელებში გადაადგილება ძნელია. მწკრივის თავში მასწავლებლის მაგიდაა მოქცეული, მის ზურგს უკან კი ერთადერთი დაფაა. კლასის სივრცე ისეა ათვისებული, რომ იქ ბავშვების კი არა, ზოგჯერ მასწავლებლის გადაადგილებაც ჭირს.

ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ მერხებს გორგოლაჭები აქვთ და მათი გაწევა-გამოწევა იოლად შეგვიძლია. ეს დაგვეხმარება კლასის ტრადიციული სივრცის დარღვევაში, ბავშვების ჯგუფებად დაყოფაში, მერხების რკალად დაწყობაში. ასეთ დროს მასწავლებელიც და მოსწავლეებიც დასახულ ამოცანებს უფრო კარგად გაართმევენ თავს, სწავლების პროცესი უფრო ცოცხალი და ეფექტიანი იქნება.

მერხების გადაადგილების იდეა ახალი როდია. XIX საუკუნის გერმანიაში მკვლევრებმა პირველად გადაწყვიტეს დაკვირვებოდნენ კლასში რკალად მსხდომ მეოთხე კლასელებს.  ისინი მათ საგაკვეთილო პროცესს ორი თვის განმავლობაში სწავლობდნენ. აღმოჩნდა, რომ მოსწავლეები მეტად ინტერესდებოდნენ ახსნილი გაკვეთილით, რაც მასწავლებლისადმი დასმული შეკითხვების სიმრავლეში გამოიხატა.

თანამედროვე სწავლების ერთ-ერთი მოთხოვნაც ეს გახლავთ – მოსწავლეებში ინტერესის გაღვივება, მათი დაინტრიგება სიახლით, დისკუსიისა და მსჯელობის პროვოცირება. სწორედ ამაში გვეხმარება 360-გრადუსიანი საგანმანათლებლო სივრცის გლობალური იდეა: ყველაფერი, რაც ბავშვის გარშემოა (დიზაინი, გაკვეთილის ფორმატი, ფსიქოლოგიური კლიმატი და სხვ.), გავლენას ახდენს სწავლის სურვილსა და შედეგებზე.

360-გრადუსიანი სივრცის ძირითადი პრინციპები:

დინამიკური გაფორმება – ბავშვის გარშემო არსებული დეტალები და ინტერიერი მუდმივად იცვლება. დროში გაყინული ციტატებითა და წესებით დახუნძლული სტენდების ნაცვლად, კედლები ფორმდება პროექტებით, რომლებიც უკვე შესრულდა. მასწავლებელი თვითონაც  სთხოვს ბავშვებს მოიფიქრონ, რით შეიძლება გაფორმდეს კლასი. ამით სკოლა გადაიქცევა არა მხოლოდ იმ ტერიტორიად, რომელსაც დიდები მართავენ, არამედ სივრცედ, სადაც სიტყვა ბავშვებსაც ეთქმით. მაგალითად, კლასში შეიძლება გამოიყოს ცალკე ადგილი მომავალი თვის გეგმების ჩამოსაწერად ან ცალკე დაფა, სადაც დროდადრო საინტერესო იდეები მოინიშნება.

გადაადგილების თავისუფლება – მოსწავლეებს შეეძლებათ თავისუფლად გადაადგილდნენ კლასში და თავად გადაწყვიტონ, როგორ ურჩევნიათ მუშაობა: დგომით თუ ჯდომით მდგომარეობაში. მოსწავლეს უნდა მივცეთ უფლება, რომ გაიზმოროს, ოდნავ მოდუნდეს თუ ეს მას სჭირდება.

თუ მერხების გადაადგილება ჯგუფური მუშაობისთვის სწრაფად შეიძლება, ბავშვებმა ეს თავად უნდა გააკეთონ. მაგალითად, ტეხასის ერთ-ერთ სკოლაში მოსწავლეები გორგოლაჭებიან სკამებზე სხედან, რის გამოც კლასში სწრაფად და მარტივად მოძრაობენ.

პირადი სივრცის პატივისცემა – ბავშვს უნდა ჰქონდეს განმარტოებისა და თავისი საქმით დაკავების პირობები. ზოგჯერ უნდა დავუშვათ, რომ ის კლასიდან გავიდეს, ბრაზს ან აღშფოთებას დამოუკიდებლად გაუმკლავდეს. ექსპერტები ცალსახად ამბობენ, რომ თუნდაც პატარა ბავშვს აუცილებლად სჭირდება ადგილი, სადაც ის რამდენიმე წუთით საკუთარ თავთან შეძლებს დარჩენას.

ზოგჯერ კლასებში იყენებენ ერთკაციან სავარძლებს, შირმებს (ტიხრებს), რომლებიც ხელს უწყობენ ბავშვს თავი იზოლირებულად იგრძნოს. მაგალითად, Wunderpark-ის კლასში კეთილმოწყობილია ერთ-ერთი კუთხე, სადაც მოსწავლეს შეუძლია გარე გამღიზიანებლებისგან დაისვენოს, გაიკეთოს ხმაურის დამხშობი ყურსასმენი. შვედეთისა და ფინეთის სკოლებში ხშირად ნახავთ ცალკე ოთახებს, სადაც ასევე ბავშვს მარტო ყოფნა შეუძლია.

სათამაშო და თემატური ზონები – ჩვენ ჩვეულნი ვართ იმას, რომ სკოლებში ერთი სივრცეა ერთი ტიპის საქმიანობისთვის: ფიზიკის კაბინეტი, ქიმიის კაბინეტი, ბიოლოგიის კაბინეტი…  გაცილებით იოლია ბავშვის დაინტერესება სწავლით კლასის გარეთ. იმისათვის, რომ მოსწავლე დაინტერესდეს კითხვით, რობოტექნიკით ან ჭადრაკით, კაბინეტებში და სკოლის დერეფნებში უნდა არსებობდეს ზონები ინტერესის მიხედვით.

მარტივი იდეები სკოლაში უფრო კომფორტული გარემოს შექმნისთვის:

შეველიოთ  მასწავლებლის მაგიდას – თანამედროვე სკოლაში მასწავლებელი არა მხოლოდ ცოდნის ტრანსფორმატორია, არამედ დამკვალიანებელიც. ის ბავშვებთან ურთიერთობას თანასწორად აწარმოებს, მოტივაციას აძლევს, ეძიონ სიახლე და შეისწავლონ. მსოფლიოს ბევრ სკოლაში უარს ამბობენ მასწავლებლის მაგიდაზე. მაგიდით მასწავლებელი შორდება მოსწავლეებს, მაგიდა ზრდის მანძილს ურთიერთობაში. მოსწავლეებთან ახლოს ყოფნა უფრო სასარგებლოა: მასწავლებელს შეუძლია, იაროს კლასში, გვერდით დაუჯდეს მოსწავლეს, სამუშაო ადგილად გამოიყენოს ისეთივე მერხი, როგორიც მათ აქვთ.

მოვაწყოთ სათამაშო ქალაქი – შეგიძლიათ სკოლის რომელიმე სართულზე პროფესიების ქალაქი მოაწყოთ: საავადმყოფო, მშენებლობა, პოლიციის განყოფილება, რედაქცია და სხვა მრავალი. მასწავლებლები გაკვეთილის დროს ადიან ამ სართულზე მოსწავლეებთან ერთად და სხვადასხვა თემებს უხსნიან. მშენებლობაზე, მაგალითად, მათემატიკის ან შრომის გაკვეთილები ტარდება. არის „საცხოვრებელი სახლიც“, სადაც ბავშვები ეტიკეტის ელემენტებს სწავლობენ, იღებენ სტუმრებს, აწყობენ მაგიდას. საავადმყოფოში მათ ასწავლიან, როგორ უნდა გაიხეხონ კბილები სწორად. მანეკენზე აჩვენებენ, როგორ არის მოწყობილიო ადამიანი, რატომ არის მნიშვნელოვანი საკუთარ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა.

შევქმნათ ცალკე გარემო კითხვისთვის (ბიბლიოთეკის გარდა) – თქვენ შეგიძლიათ სკოლაში გახსნათ კაბინეტი კითხვისთვის, სადაც ბავშვს შეეძლება, მივიდეს ნებისმიერ დროს. აქ შეგიძლიათ კითხვის საათების დანიშვნა.

გავყოთ სკოლის ტერიტორია აქტიურ და მშვიდ ზონებად – სკოლასთან ბავშვებს შეუძლიათ ირბინონ, ითამაშონ ფეხბურთი, ან პირიქით, განმარტოვდნენ, იქანაონ საქანელაზე, დასხდნენ შადრევანთან.

დავფიქრდეთ, რამდენად გამოგადგებათ ეს რჩევები. მთავარია, ყოველ ინოვაციაში დაინახოთ მარცვალი, რომელიც თქვენთვის სასარგებლო იქნება.

გვჯეროდეთ, თქვენ შეგიძლიათ ტრადიციული სასკოლო სივრცის უკეთესობისკენ შეცვლა.

სასწავლო პროცესში მეტად მნიშვნელოვანია მოსწავლეთა დამოუკიდებელი მუშაობა. თუ მოსწავლეს არ აქვს სასწავლო მასალაზე დამოუკიდებლად მუშაობის უნარ-ჩვევები, ის ვერ მიიღებს იმ ცოდნას და ვერ განივითარებს იმ უნარებს, რომლებიც მას მომავალში პრაქტიკულ საქმიანობაში გამოადგება.

დამოუკიდებელი მუშაობა მოსწავლეებს თვითგანვითარებაში ეხმარება. თვითგანვითარება საკუთარი თავის შეცვლა, აღზრდა და თვითსწავლაა. თვითგანვითარება ანუ საკუთარ თავზე მუშაობის უნარი მოსწავლეებს ეხმარება გაიგონ, რა უნდათ, რა შეუძლიათ და როგორ გამოიყენებენ ცოდნას. აღნიშნულ პროცესში უმნიშვნელოვანესია დიდი მიზნიდან პატარ-პატარა ამოცანების გამოყოფა, დიდი გზის გასავლელად ყოველდღიურად გადასადგმელი ნაბიჯების განსაზღვრა. ამ პროცესში მასწავლებლის პედაგოგიური ამოცანაა, დაეხმაროს მოსწავლეებს, სწორედ შეიცნონ პროცესები, აუმაღლოს მოტივაცია, ასწავლოს თვითგანვითარებისკენ მიმართული მიზნების დასახვა ანუ დაეხმაროს თვითსრულყოფაში. მოსწავლე თავად უნდა იყოს დაინტერესებული თვითგანვითარებით. პიროვნების ინტენსიურ და მიზანმიმართულ განვითარებას სოციალური და სულიერი მოთხოვნილებების ზრდა და ამაღლება უდევს საფუძველად. მოსწავლის შემეცნებითი მოთხოვნილებების განვითარება დაფუძნებულია მის ცნობისმოყვარეობაზე, ინტერესზე, მოტივაციაზე, მიდრეკილებებზე, შესაძლებლობებზე, შემოქმედებითობაზე, ჭეშმარიტების ძიებასა და რეფლექსიაზე.

თითოეული მასწავლებლის ამოცანაა, ყოველ გაკევთილზე ეცადოს, მოსაწვლეთა აზროვნებამ რეფლექსიური ანუ განსჯის, თვითდაკვირვების, თვითანალიზისა და თვითშემეცნების ხასიათი მიიღოს.

დამოუკიდებელი სამუშაოები მოსაწვლეთა სასწავლო საქმიანობის მნიშვნელოვან ნაწილს მოიცავს. ესენია არა მხოლოდ პროგრამით გათვალისწინებული აქტივობები, სავარჯიშოები და პრაქტიკული დავალებები, არამედ სახელმძღვანელოზე, დამატებით ლიტერატურაზე, ილუსტრაციებზე, გრაფიკულ, კარტოგრაფიულ თუ სტატისტიკურ მასალებზე მუშაობა, ესეებისა და პრეზენტაციების მომზადება, კველევების ჩატარება, პროექტებზე მუშაობა და სხვ.

მოსაწვლეთა შემოქმედებითი უნარების განვითარებისათვის სასწავლო პროცესში სამი ტიპის დავალებები გამოიყენება:

1. დავალებები, რომლებიც გათვლილია არსებული, წინარე ცოდნის კვალავწარმოებაზე იმ სახით, როგორც ეს მათ მასწავლებელმა მიაწოდა ან სახელმძღვანელოშია მოცემული. მაგ.: წაიკითხეთ და გააანალიზეთ სახელმძღვანელოში მოცემული ტექსტი, შეავსეთ ცხრილი: ჰაერის მასები ტიპები;
2. დავალებები, რომლებიც მოითხოვს ცოდნისა და უნარების გამოყენებას სიტუაციიდან გამომდინარე. მაგ.: წარმოსახვითი მოგზაურობა რომელიმე კონტინენტზე ჩრდილოეთიდან სამხრეთით;
3. დავალებები, რომლებიც ემყარება ცოდნისა და უნარების გამოყენებას ახალ სიტუაციებში, პრაქტიკაში, რაც მოსწავლეებისგან მაღალ სააზროვნო უნარებს მოითხოვს. მაგ.: ახსენი, როგორ იცვლება ბუნებრივი ზონები ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ და რა არის ამ კანონზომიერების მიზეზი.

დიდაქტიკური მიზნებიდან გამომდინარე, დამოუკიდებელი სამუშაო შეიძლება იყოს მიმართული წინარე ცოდნისა და უნარების გააქტიურებისკენ, ახალი მასალის გაგება-გააზრებისკენ, ახალი უნარების ფორმირებისკენ, ცოდნისა და უნარების გამეორება–განზოგადებისკენ, ცოდნისა და უნარების შემოწმებისკენ.

დამოუკიდებელი სამუშაოების კლასფიკაცია შესაძლებელია ასევე რესურსებისა და გეოგრაფიული წყაროების გამოყენების მიხედვით – რუკებზეა ორიენტირებული, სახელმძღვანელოზე, თვალსაჩინოებებზე (მაგ., სასარგებლო წიაღისეულის კოლექციაზე), ციფრულ მასალებზე თუ დამატებითი ლიტარატურაზე.

სახელმძღვანელოზე მუშაობისას გამოიყენება შემდეგი აქტივობები: სახელმძღვანელოს ტექსტის გადმოცემა, პარაგრაფში მოცემული ტექტის მიხედვით გეგმის შედგენა, ცხრილების შევსება. რუკაზე მუშაობისას შესაძლებელია შემდეგი სახის დავალებების მიცემა: თემატური რუკების კითხვა, მათი გამოყენებით ცალკეული ტერიტორიების დახასიათება, მიზეზშედეგობრივი კავშირების დადგენა და სხვ. მოსწავლეთა დამოუკიდებელი მუშაობის დროს მეტად ეფექტურია კონსტრუქციული დავალებების მიცემა.

დამოუკიდებელი მუშაობისას, სამუშაოს ხასიათიდან გამომდინარე, კლასის ორგანიზაციის ყველა ფორმის გამოყენებაა შესაძლებელი. მაგალითად, გეოგრაფიული კარნახის ან ტესტური დავალებების შესრულება ინდივიდუალურ მუშაობას მოითხოვს, თემატური რუკების ანალიზისა და მიზეზშედეგობრივი კავშირების დადგენის ან კოგნიტიური სქემების (გრაფიკული ორგანიზატორების) შედგენის დროს ჯგუფური მუშაობაა უფრო მოხერხებული და შედეგიანი.

დამოუკიდებელი სამუშაოსთვის დავალებების შედგენისას მასწავლებელმა მრავალფეროვანი სავარჯიშოები უნდა შეარჩიოს, ხოლო დავალებების მოცულობისა და შინაარსის განსაზღვრისას სისტემატურობისა და მიღწევადობის, თეორიის პრაქტიკასთან კავშირისა და შემოქმედებითობის პრინციპები გაითვალისწინოს. დამოუკიდებელ მუშაობას მიზანმიმართული ხასიათი უნდა ჰქონდეს. ამის მიღწევა კი მაშინაა შესაძლებელი, როცა სამუშაოს მიზანი მკაფიოდაა ფორმულირებული და გაზომვადია.

განვიხილოთ დამოუკიდებელი მუშაობის დავალების რამდენიმე ვარიანტი.

დავალება N1. თემა: სამხრეთი ამერიკის რელიეფი და სასარგებლო წიაღისეული.

სახელმძღვანელოს, მსოფლიოს ფიზიკური და დედამიწის ლითოსფეროს რუკების გამოყენებით ჩასვით ტექსტში გამოტოვებული სიტყვები:

სამხრეთ ამერიკას საფუძვლად უდევს —————————– ფილა. ნაოჭამთიანი სისიტემები აქ კონტინენტის ——————– მდებარეობს. ანდების მთები ——————- და —————— ლითოსფეროს ფილების ურთიერთქმედების შედეგად წარმოიქმნა. სამხრეთი ამერიკის რელიეფში ორი – ——————– და ——————— ნაწილი გამოიყოფა. აღმოსავლეთით მდებარეობს ——————-, ხოლო დასავლეთით – —————-. ვაკე-დაბლობები ძირითადად კონტინენტის ——————— გვხვდება. კონტინენტის დასავლეთი ნაწილი ორი – ——————- და ——————- ლითოსფეროს ფილების ურთიერთზემოქმედების ზონაშია მოქცეული. სასარგებლო წიაღისეულის დიდი მარაგია ——————-. სამხრეთ ამერიკის უმაღლესი მწვერვალია ———. ანდების მთებში დღესაც აქტიურად მიმდინარეობს ——————- პროცესი, რაც მოწმობს, რომ ეს მთები კვლავ განაგრძობს ———–. ანდებში მდებარეობს მოქმედი ვულკანები ——– და ———-.
დავალება N2. თემა: სამხრეთი ამერიკის გეოგრაფიული ნომენკლატურა და კონტურულ რუკაზე მუშაობა.

სამხრეთი ამერიკის კონტურულ რუკაზე მონიშნეთ შემდეგი გეოგრაფიული ობიექტები და მიაწერეთ რაობა: აკონკაგუა, ილიამპუ, ჩიმბორასო, კოტოპახი, სან-პედრო, გვიანა, ორინოკო, ამაზონი, ლა-პლატი, პარანა, ბრაზილია.

დავალება N3. თემა: ევროპის ჯუჯა ქვეყნები – ჯგუფური მუშაობა. მოცემული სქემის მიხედვით უპასუხეთ კითხვებს:

ა) დაადგინეთ, ევროპის რომელი ჯუჯა ქვეყნებია სქემაზე მონიშნული და თითოეულს მიუწერეთ სახელი; ბ) ევროპის რომელი ქვეყნების გავლით მოხვდებით თითოეულ ამ ქვეყანაში? გ) ტრანსპორტის რომელ სახეობას აირჩევთ ამ ქვეყნებში სამოგზაუროდ? დ) გამოიყენეთ ინფორმაციის სხვადასხვა წყარო და მოამზადეთ რომელიმე ქვეყნის შესახებ ანგარიში შემდეგი გეგმის მიხედვით: ქვეყნის გერბი და დროშა, ქვეყნის მოკლე გეოგრაფიული დახასიათება, ქვეყნის გეოგრაფიული ობიექტები და ღირშესანიშნაობები; დ) მოამზადეთ ფოტოკოლაჟი ქვეყნის შესახებ.

პრაქტიკამ აჩვენა, რომ დამოუკიდბელი მუშაობა ხელს უწყობს მოსწავლეებში ადამიანისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისებების – დამოუკიდებლობის, მთელი ცხოვრების განმავლობაში თვითგანვითრებით ცოდნის შეძენისა და პრაქტიკაში გამოყენების – ფორმირება-განვითარებას. ამ პროცესში კი უდიდეს როლს ასრულებს მოსწავლე-მასწავლებლის ურთიერთობა, პედაგოგის სურვილი და მონდომება, თითოეულ მოსწავლეში პიროვნებას ხედავდეს.

ტერმინი „მედია“ ორ საუკუნეზე მეტი ხნისაა და თავდაპირველად გაზეთების აღსანიშნავად გამოიყენეს. დღეს მედიას მრავალი განსხვავებული კონოტაცია აქვს. მაგალითად, მასმედია, ბეჭდური მედია, ვიზუალური მედია, სოციალური მედია. მიუხედავად ფორმების მრავალგვარობისა, მედიის ყველა ფორმას ერთი უნივერსალური დანიშნულება აქვს – ის კომუნიკაციის არხია.

მთლიანობაში მედია შეიძლება განვიხილოთ, როგორც წარმოება, საზოგადოებრივი სამსახური და აგრეთვე პოლიტიკური ინსტიტუტი. რეალურად მედიის ყველა სახეობას როდი ახასიათებს ასეთი სამმაგი ბუნება: ერთი მხრივ, თანამედროვე ტექნოლოგიის წყალობით შესაძლებელია მამა-პაპისდროინდელი მედიის დახვეწა. გარდა ამისა, მედია პროდუქციის ნაწილს არაფერი აქვს საერთო საზოგადოებრივ სამსახურთან, მაგალითად, სუპერმარკეტის ტაბლოიდებს; დაბოლოს, მედიის ბევრი სახეობა, მაგალითად, როგორიცაა სავაჭრო და პროფესიული მიმოხილვები, პოლიტიკურ ცხოვრებაში არავითარ როლს არ თამაშობენ. და მაინც, მოქალაქის განათლებაზე ორიენტირებული მედია არის ზოგადი ინფორმაციის შემცველი: დღეს მედიას არცერთი ზემოხსენებული მახასიათებლის იგნორირება არ შეუძლია[1].

მედიის გამოყენება შესაძლებელია აქტიური სწავლების ხელშესაწყობად. არსებული მედიარესურსები შეიძლება გამოვიყენოთ გაკვეთილის პროცესში მოსწავლეთა ინტერესის გასაღვიძებლად და სასწავლი მასალის შესახებ ცოდნის გასაფართოებლად. ტრადიციული –მასწავლებელზე ორიენტირებული – მიდგომისაგან განსხვავებით, როცა ცოდნა მასწავლებლიდან მოსწავლეს გადაეცემოდა პირდაპირი სწავლების გზით, მედია შუამავლის როლს ასრულებს და ცოდნის გადაცემას სახალისოსა და საინტერესოს ხდის. ტექნოლოგიური ცვლილებების თავზარდამცემი ტემპის გათვალისწინებით, მასწავლებელს მუდმივად უწევს იზრუნოს ყველაზე ეფექტური მედიაპლატფორმის შერჩევაზე, რომ უკეთ მიაწვდინოს ხმა თავის მოსწავლეებს. მას შეუძლია საკუთარი მედიაც შექმნას ცოდნის ეფექტურად გავრცელებისათვის. მედია სასარგებლო პლატფორმას გვთავაზობს სიტუაციური სავარჯიშოებით სწავლების, თანამშრომლობითი სწავლების, პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლებისა და ინტერაქტიული სწავლებისთვის.

მედიარესურსს რამდენიმე მნიშვნელოვანი ღირსება აქვს:

• ფიქრის ხელშეწყობა;
• სასწავლო მიზნის მიღწევა შედარებით მოკლე დროში;
• ემოციებზე გავლენა და დამოკიდებულების შეცვლა;
• შემოქმედებითი და კრიტიკული აზროვნებისა და უნარების განვითარება;
• გამჭოლი კომპეტენციის მედიაწიგნიერების ხელშეწყობა;
• სინამდვილის რეპრეზენტაცია;
• და სხვა.

გიზიარებთ იმ რესურსებს, რომელიც მოქალაქეობის გაკვეთილებზე სხვადასხვა თემის სწავლებისას შეგვიძლია გამოვიყენოთ.

ნაწყვეტი ჩარლი ჩაპლინის დიდი დიქტატორიდან. აქვე გთავაზობთ ქართული სუბტიტრების ტრანსკრიპტსაც:  „მაპატიეთ, მაგრამ მე არ მინდა იმპერატორობა – ეს არაა ჩემი საქმე. არ მინდა ვინმეს ვმართავდე ან ვიპყრობდე. მინდა დავეხმარო ყველას, ვისაც შემიძლია – ებრაელს, წარმართს, ზანგს, თეთრკანიანს. ჩვენ ყველანი ერთმანეთს უნდა დავეხმაროთ, ადამიანები ასეთები ვართ, ჩვენ უნდა ვიცხოვროთ ერთმანეთის სიხარულით და არა უბედურებით, არ უნდა გვძულდეს და გვეზიზღებოდეს ერთმანეთი. ამ სამყაროში ყველასათვისაა ადგილი, დედამიწა მდიდარია და ყველას დაგვიტევს. ცხოვრების გზა თავისუფალი და ლამაზი უნდა იყოს, მაგრამ ჩვენ დავკარგეთ ეს გზა. სიხარბემ მოწამლა ადამიანთა სულები, მსოფლიო სიძულვილისგან ბარიკადებით გადაიღობა. ჩვენ განვავითარეთ სისწრაფე, მაგრამ მასში ჩავიკეტეთ, მანქანებმა გზა გაგვიხსნეს სიმდიდრისკენ, ცოდნამ ცინიკურები გაგვხადა, ნიჭიერებამ კი – მკაცრი და ბოროტი. ჩვენ ვფიქრობთ ძალიან ბევრს და ვგრძნობთ ძალიან ცოტას. მანქანებზე მეტად ჩვენ ადამიანობა გვჭირდება, ნიჭიერებაზე მეტად – სიკეთე და თავაზიანობა. ამ თვისებების გარეშე ცხოვრება სასტიკი გახდება და ყველაფერს დავკარგავთ. თვითმფრინავებმა და რადიომ უფრო დაგვაახლოვა ერთმანეთთან. ასეთი გამოგონებები ჩვენში კარგ მხარეს აღვიძებს, გვიხმობს საყოველთაო ძმობისკენ, რათა ყველანი გავერთიანდეთ. ამ მომენტში ჩემი ხმა მილიონობით ადამიანამდე აღწევს მთელ მსოფლიოში, მილიონობით რწმენადაკარგულ მამაკაცამდე, ქალამდე და პატარა ბავშვამდე, სისტემის მსხვერპლებამდე, და სისტემამდე, რომელიც აწამებს და აპატიმრებს უდანაშაულო ადამიანებს. ვისაც ჩემი ხმა ესმის, მივმართავ: „იმედს ნუ დაკარგავთ!“. ახლა ჩვენს თავზე უბედურება ტრიალებს, რაც იმ ადამიანთა სიხარბისა და სიმკაცრის გამოა, რომლებიც ადამიანური პროგრესის გზას უფრთხიან. ადამიანთა სიძულვილი ჩაივლის და დიქტატორები დაიხოცებიან. ის ძალაუფლება, რომელსაც ხალხისაგან იღებენ, ისევ ხალხს დაუბრუნდება და სანამ ადამიანები იარსებებენ თავისუფლება არასდროს გაქრება. ჯარისკაცებო, ნუ ჩაუგდებთ თქვენს თავებს ხელში ულმობელ ადამიანებს, მათ ვისაც ეზიზღებით, ვინც გჩაგრავთ, ვინც განაგებს თქვენს სიცოცხლეს, გეუბნებათ, რა უნდა აკეთოთ, რა იფიქროთ და რა იგრძნოთ. ვინც გწვრთნით და გკვებავთ, ვინც საქონელივით გექცევათ, გიყენებთ საზარბაზნე ხორცად. ნუ ჩავარდებით ამ შემზარავი ადამიანების ხელში, მანქანა-ადამიანების ხელში, რომელთაც მანქანის ტვინი და მანქანის გული აქვთ! თქვენ არ ხართ მანქანები! თქვენ არ ხართ საქონელი! თქვენ ადამიანები ხართ! თქვენს გულებში ადამიანთა სიყვარულია, თქვენ არ გეზიზღებათ. ზიზღი იმათ აქვთ, ვისაც არავინ უყვარს. ჯარისკაცებო, ნუ იბრძოლებთ დასამონებლად! იბრძოლეთ თავისუფლებისთვის! წმინდა ლუკას სახარების მე-17 თავში წერია, „ღმერთის სასუფეველი თვითონ თქვენშია“. არა ერთ ადამიანში, არა ადამიანთა ჯგუფში, არამედ ყველაში, თქვენში! თქვენ გაქვთ ძალაუფლება, ძალაუფლება, რომ შექმნათ მანქანები, ძალაუფლება, რომ შექმნათ ბედნიერება. თქვენ გაქვთ იმის ძალაუფლება, რომ გახადოთ ეს ცხოვრება თავისუფალი და ლამაზი, აქციოთ ის გასაოცარ თავგადასავლად! მაშ, დემოკრატიის სახელით, მოდი, გამოვიყენოთ ეს ძალაუფლება! მოდი ყველანი გავერთიანდეთ! ვიბრძოლოთ ახალი მსოფლიოსთვის, წესიერი მსოფლიოსთვის, სადაც ადამიანს ექნება საშუალება, იმუშაოს, ხოლო ხანდაზმულებს შეუქმნის უსაფრთხოებას. ამ დაპირებებით ულმობელი ადამიანები ძლევამოსილნი გახდნენ, მაგრამ ისინი ტყუიან! ისინი არ ასრულებენ თავიანთ დანაპირებს, და ამას არასდროს იზამენ! ისინი ითავისუფლებენ თავიანთ თავს, მაგრამ იმონებენ ხალხს, მოდი, ვიბრძოლოთ ამ დაპირებების ასასრულებად! ვიბრძოლოთ, რათა გავათავისუფლოთ მსოფლიო, გადავლახოთ ეროვნული ბარიერები, მოვიშოროთ სიხარბე, სიძულვილი და შეუწყნარებლობა. მოდით ვიბრძოლოთ იმ მსოფლიოსთვის, სადაც მეცნიერება და პროგრესი მთლიანად ადამიანთა ბედნიერებისკენაა მიმართული.  ჯარისკაცებო! დემოკრატიის სახელით, გავერთიანდეთ ყველანი!“

გრძელი კოვზების ალეგორია – შიმშილისა და გაზიარების შესახებ უძველეს ამბავზე აგებული ეს ანიმაცია „კარიტასის“ კამპანიის „ადამიანთა ერთი ოჯახი, საკვები ყველასათვის“ ნაწილია. ის გვასწავლის, რომ თუკი მხოლოდ საკუთარი თავის სიმაძღრეზე ვიფიქრებთ, ყველა მშიერი რჩება, მაგრამ თუკი, მეზობლის შიმშილიც შეგვაწუხებს, აუცილებლად ვიპოვით ყველას დაპურების გზებს. ეს ანიმაცია ერთმანეთის დახმარებას, სოლიდარობას და მონაწილეობას გვასწავლის.

ამავე თემაზეა კრისტოფ და ვოლფგანგ ლაუენშტაინების მიერ 1989 წელს გადაღებული ანიმაცია წონასწორობა. 8 წუთის განმავლობაში მაყურებელი სუნთქვაშეკრული იმედით ელოდება, რომ გმირებს ეყოფათ გონიერება და სიკეთე, რომ ერთმანეთს გაუზიარონ სიახლის სიხარული და არ დაარღვიონ პირობითი სივრცის ფაქიზი წონასწორობა.

1983 წელს გარი ბარდინის მიერ კონფლიქტი, ხოლო 2008 წელს ივან რამადანის მიერ შექმნილი ტოლერანტია გვიჩვენებს, როგორ ერთი ხელის მოსმით შეგვიძლია ადამიანებს, გავანადგუროთ ის, რასაც წლობით ვქმნიდით. როგორ გვეადვილება დაპირისპირებისთვის მიზეზების მოძებნა. და როგორ ადვილად შეგვიძლია აზრი დავუკარგოთ სიცოცხლეს.

ამავე თემის გაგრძელებაა ბრუნო ბოზეტოს ანიმაცია კალიები და საუკეთესო თვალსაჩინოება ბერნარდ შოუს სიტყვებისთვის: „ისტორიიდან მხოლოდ იმის სწავლა შეიძლება, რომ ხალხს ისტორიიდან არაფერი უსწავლია“. ანიმაციის, ისევე როგორც ციტატის გამოყენება მასწავლებელს ისტორიისა და მოქალაქეობის ინტეგრირებული გაკვეთილისთვის შეიძლება გამოადგეს.

ბრუნო ბოზეტოს ანიმაციაში – ცხოვრება თუნუქის ქილაში – ცხოვრების მთელი ციკლი 6 წუთშია მოქცეული და გვახსენებს, რა ადვილია ყოველდღიურობამ ფერი და ნამდვილი აზრი წაართვას ცხოვრებას. (ჩემი აზრით, ბრუნო ბოზეტოს ნებისმიერი ანიმაცია არაჩვეულებრივი რესურსია მოქალაქეობის მასწავლებლისთვის).

დაბოლოს, ურთიერთობის სიფაქიზის და განწყობის მნიშვნელობის შესახებ ჩემს ორ უსაყვარლეს ანიმაციას გიზიარებთ. ეფექტური კომუნიკაციის გზამკვლევი გვიჩვენებს, რომ სწორ დროსა და ადგილზე სწორად ნათქვამი სიტყვებით შეჭმასაც კი შეიძლება გადაურჩე, ხოლო ჩემთვის საყვარელი ბრუნო ბოზეტოს ცეკვა – თვით სიკვდილსაც კი სხვა თვალით დაგვანახებს.

[1] Civil ენციკლოპედიური ლექსიკონი https://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=5&t=6017