ცნებების სწავლება: აღმოჩენა და დემონსტრირება

აზროვნების სფეროში ჯერომ ბრუნერის ადრეულმა კვლევებმა განაპირობა მისი  ინტერესი აზროვნების განვითარებისა და ცნების სწავლის მიმართ. ბრუნერის კვლევებმა  აჩვენა,  რაოდენ მნიშვნელოვანია  შესასწავლი  საგნის  სტრუქტურის  აღქმა.  აქტიურ  სწავლას  ავტორი განიხილავდა, როგორც ინფორმაციის სწორად გააზრების საფუძველს; ხაზს უსვამდა ინდუქციური მსჯელობის მნიშვნელობას სწავლის პროცესში.

სტრუქტურა და აღმოჩენა.  საგნის სტრუქტურაში ნათლად ჩანს არსებითი აზრი,  კავშირები,  ანუ  ძირითადი  ინფორმაცია  ამა  თუ  იმ  სფეროს  შესახებ.  ვინაიდან  სტრუქტურა  სპეციფიკურ  ფაქტებს,  დეტალებს  არ  მოიცავს,  შესაძლებელია  აზრის  მთავარი  სტრუქტურის  წარმოდგენა მარტივი  დიაგრამის, პრინციპების  სისტემის  ან  ფორმულის  სახით.  ბრუნერის  მიხედვით,  სწავლის პროცესი  უფრო  სასარგებლო  იქნება  და  მოსწავლე  უფრო  კარგად  დაიხსომებს, თუ ყურადღებას გაამახვილებს შესასწავლი საგნის სტრუქტურაზე.

ბრუნერის  აზრით,  ინფორმაციის  სტრუქტურის  გაგება  გულისხმობს,  რომ   მოსწავლე  აქტიური  უნდა  იყოს,  ანუ  მან  მასწავლებლისაგან  მზა ”პროდუქტი” კი  არ  უნდა  მიიღოს,  არამედ  თავად  უნდა დაადგინოს  მთავარი  პრინციპები.  ამ პროცესს “აღმოჩენის  გზით  სწავლება” ეწოდება. ასეთი სწავლებისას მასწავლებელი წარუდგენს მოსწავლეებს მაგალითებს,  რომლებზეც  ისინი  მანამდე მუშაობენ,  სანამ  არ  აღმოაჩენენ,  დაადგენენ  ურთიერთკავშირებს – საგნის სტრუქტურას. ამრიგად, ბრუნერის აზრით, კლასში მუშაობა ინდუქციური მსჯელობების  ხასიათს  უნდა  ატარებდეს,  რაც  გამოიხატება  კონკრეტული მაგალითების  გამოყენების  საფუძველზე  ძირითადი  პრინციპების  ჩამოყალიბებაში.

აღმოჩენა აქტივობის პროცესში.  ინდუქციური  მიდგომისას,  მოსწავლეს  მოეთხოვება ინტუიციური აზროვნება. ბრუნერის აზრით, მასწავლებელს შეუძლია ხელი შეუწყოს ინტუიციური აზროვნების უნარის ჩამოყალიბებას მუშაობის პროცესში სპეციალური  სავარჯიშოების  (მაგალითად, აზრის  დასრულება)  გამოყენებით,  აგრეთვე,  მოსწავლეთა  მიერ  გამოთქმული ვარაუდების დადასტურებით ან უარყოფით მათივე არგუმენტების  საფუძველზე. ვთქვათ,  მას  შემდეგ,  რაც  მოსწავლეები  გაეცნობიან მასალას  ოკეანის  დინებებისა  და  გემთმშენებლობის  შესახებ,  მასწავლებელი აჩვენებს  მათ  ძველი  პორტების  რუკებს  და  აძლევს  დავალებას:  დაადგინონ, რომელმა  პორტმა  მოიპოვა  ძირითადი  პორტის  სტატუსი. სისტემატური კვლევის საშუალებით მოსწავლეები შეძლებენ საკუთარი ვარაუდების შემოწმებას. სამწუხაროდ, რეალურად ინტუიციური  აზროვნების  ჩამოყალიბებას  ხშირად ხელს  უშლის  ის  გარემოება,  რომ  არასწორი  პასუხების  გამო  მოსწავლე  ისჯება და  სწორი,  მაგრამ  ხშირად  არაკრეატიული  პასუხების  გამო – ჯილდოვდება.

ჩვეულებრივ,  განასხვავებენ  ნამდვილი,  დამოუკიდებელი  აღმოჩენის  გზით სწავლას,  როცა მოსწავლე მუშაობს  დამოუკიდებლად, მასწავლებლის დახმარების გარეშე; და აღმოჩენის დახმარების, ხელმძღვანელობის გზით სწავლას, როცა მასწავლებელი აძლევს მოსწავლეს გარკვეულ მიმართულებას.

დამოუკიდებელი  აღმოჩენის  მეთოდი  სკოლამდელი  ასაკის  მოსწავლეთათვის უფრო მისაღებია, მაშინ როცა დაწყებით ან საშუალო სკოლაში გაკვეთილზე დამოუკიდებელი  აქტივობა  სწავლის  პროცესზე  ხშირად  უარყოფით  გავლენას ახდენს  და  უმართავია.  უფრო  მიზანშეწონილია,  რომ  მოსწავლეებმა მასწავლებლის  დახმარებით  იმუშაონ.  მასწავლებელი  წარუდგენს  მოსწავლეებს რთულ სიტუაციებს, უსვამს საინტერესო კითხვებს. ვთქვათ, რატომ ქრება ალი დახურულ  ჭურჭელში? ფანქარს წყალში რომ ჩადებ, რატომ გგონია, რომ მან  დეფორმაცია განიცადა? რა საერთო აქვს ამ სიტყვებს? ამასთანავე, მასწავლებელი  მოსწავლეებს  განმარტებას  კი  არ  აძლევს,  არამედ  აწვდის  სათანადო საგნებსა თუ მასალას და უბიძგებს ამოცანის ამოხსნისაკენ.

ცნების სწავლება დემონსტრირების მეთოდით

ბრუნერისაგან  განსხვავებით,  დევიდ ოზიბელს მიაჩნდა,  რომ  ადამიანი  ცოდნას  იძენს  არა  აღმოჩენის,  არამედ  მიღების გზით.  ცნებების,  პრინციპებისა  და  აზრების  წვდომა  ხდება დედუქციური  მსჯელობის  მეშვეობით,  ანუ  არა  კონკრეტული  მაგალითებიდან ზოგად  პრინციპზე  გადასვლით,  არამედ  ზოგადი  აზრის  კონკრეტულ  მაგალითზე დაყვანით.  ოზიბელის  დემონსტრაციული  მეთოდით  სწავლების  მოდელში მნიშვნელოვანია  აზრის  მქონე ვერბალური სწავლის  პრინციპი – ერთად აღებული ვერბალური ინფორმაცია, იდეები და იდეებს შორის კავშირები. მექანიკური დახსომება  გააზრებული  სწავლა  არ  არის,  რადგან  მექანიკურად დასწავლილი  მასალა  არ  არის  დაკავშირებული  არსებულ  ცოდნასთან.

წინსვლის წინასწარი მაორგანიზებელი. ოზიბელის  სტრატეგიის  ამოსავალი წერტილი  ყოველთვის  არის „წინსვლის  წინასწარი  მაორგანიზებელი”,  ანუ  წინასწარ  შერჩეული  ინფორმაცია,  რომელსაც  მასწავლებელი აწვდის  მოწაფეს  ძირითადი  მასალის  გაცნობამდე.  ეს  სამ  მიზანს  ისახავს: ჯერ  ერთი,  აჩვენებს,  რა  არის  მნიშვნელოვანი  გასაცნობ  მასალაში;  მეორე – ეხმარება მოსწავლეებს ტექსტში მოცემულ აზრებს შორის არსებული კავშირების დადგენაში;  მესამე – ახსენებს  მოსწავლეებს  მათთვის  უკვე  ნაცნობ ინფორმაციას.

წინასწარი მაორგანიზებელი ორ კატეგორიად იყოფა: შეპირისპირებითი და სადემონსტრაციო.  პირველის  მეშვეობით  ხდება  მუშა  მეხსიერებაში არსებული სქემების აქტივაცია, ანუ მოსწავლისთვის იმის შეხსენება, რაც მან  უკვე  იცის,  თუმცა  ვერ  აცნობიერებს,  არის თუ არა ის მართლაც რელევანტური. მაგალითად,  ისტორიის  გაკვეთილზე  რევოლუციის  ეპოქის სწავლებისას  ამგვარი  ფუნქცია  შეიძლება შეასრულოს  ინდუსტრიული და სოციალურ-ეკონომიკური  რევოლუციის  შედარებამ.  კერძოდ,  მასწავლებელი განმარტავს,  რომ ინდუსტრიული რევოლუციით გამოწვეული მატერიალური და სოციალური  ცვლილებები,  როგორც  წესი,  არსებითად  განსხვავდება  შეიარაღებული აჯანყების  გზით  მიღებული  შედეგისგან.  შეიძლება,  აგრეთვე საფრანგეთის,  ინგლისის,  მექსიკის,  რუსეთის,  ირანისა  და  აშშ-ის  რევოლუციების ძირითადი ასპექტების შედარება.

ამის  საპირისპიროდ,  სადემონსტრაციის  მაორგანიზებელი მოსწავლეს ახალ ცოდნას აწვდის მომავალი ინფორმაციის გასაგებად. მაგალითად, ქართული ენის გაკვეთილზე  ლიტერატურული ნაწარმოების იმ მონაკვეთის განხილვა, რომელიც ადათ-წესებს  უკავშირდება,  შეიძლება დავიწყოთ  იმის  ახსნით,  თუ  რატომ  ეთმობა  ამ  თემას  ასეთი  მნიშვნელოვანი ადგილი  ლიტერატურაში.

ამ  მეთოდით  სწავლების  შესახებ  ზოგადი დასკვნა  ასეთია:  ის  ეხმარება  მოსწავლეებს სწავლის  პროცესში,  განსაკუთრებით მაშინ, როცა შესასწავლი მასალა არის სრულიად  უცნობი,  რთული  და  მრავლისმომცველი. მაგრამ  ხაზგასმით  აღსანიშნავია, რომ  ამ  როლის  ეფექტურად  შესრულებისთვის  ეს  მეთოდი  უცილობლად  უნდა აკმაყოფილებდეს  ორ  პირობას.  ჯერ ერთი,  წინასწარ მიწოდებული ინფორმაცია მოსწავლისათვის  გასაგები  უნდა  იყოს. ეს  ნათლად  დაადასტურა  დინელისა  და გლოვერის კვლევამ, რომლის  შედეგმა  აჩვენა,  რომ  ამ მეთოდის  ეფექტიანობა  მნიშვნელოვნად  იზრდება,  თუ  მასწავლებელი  ეხმარება მოსწავლეებს  წინასწარ  მიწოდებული  ინფორმაციის  განმარტებაში,  რაც, რა  თქმა  უნდა,  შესაძლებელია  მხოლოდ    მაშინ,  როცა  მათ ესმით  მისი  მნიშვნელობა. მეორე პირობა კი ისაა, რომ ამ ინფორმაციის წყალობით მოსწავლემ დაინახოს კავშირი სწავლების პროცესში გამოყენებულ ძირითად ცნებებსა და ტერმინებს შორის. ამგვარი წინასწარი ინფორმაციის როლი კარგად შეიძლება შეასრულოს კონკრეტული  მაგალითის  საფუძველზე  შექმნილმა  ნიმუშებმა, დიაგრამებმა  ან  მსგავს  მოვლენებთან  პარალელის  გავლებამ.

კომენტარები

comments